WANDELINGEN door NOORD-HOLLAND

 

dagwandelingen van 20 tot 25 km  -  goed bereikbaar per openbaar vervoer

 

 

nr. 21

 

Monnickendam – Ilpendam - Zaandam

 

 

afstand ca. 24 km   (desgewenst in te korten)

 

in 2008 zal deze pagina in het nieuwe format van ‘hoogtelijnen’ verschijnen

 

handzame printversie

 

samenstelling:  anne lever ©   -   startversie 31 10 04  -  geactualiseerd 18 05 07  

 

www.hoogtelijnen.nl 

 

 

 

 

 

Noord-Holland omstreeks 1300

 

 

Vertrek: Monnickendam

Bus 110 (Amsterdam-CS – Edam) of 114 (A’dam-Hoorn): uitstappen halte Lagedijk/Katwoude

 

 

Aankomst: NS-station Zaandam-Kogerveld

 

 

 

Het pontje bij Ilpendam vaart dagelijks van 9 –21 u (op werkdagen vanaf 6.30u), zie ook www.voetveren.nl

 

Voor openbaar vervoer zie verder in de tekst

 

 

 

 

 

Informatie over dienstregelingen:

www.9292ov.nl of www.ns.nl

 

 

 

 

 

 

 

> De route loopt grotendeels over stille asfaltweggetjes. Kenmerkend is de grote wijdsheid op bijna het hele traject: de openheid heeft als consequentie dat je wat meer dan normaal rekening moet houden met de weersomstandigheden (kou, hitte, onweer).

 

> De genoemde afstanden en tijden zijn globaal. De tijden zijn zonder pauzes en met een

‘gemiddelde’ snelheid (op vlakke, gebaande wegen is dat zo’n 5 km per uur).

 

> Handig en goed:

1. de wandelkaartjes van Landschap Waterland: ‘Gouwzee-oevers’, ‘De Purmer’ en ‘het Twiske’. 

2. de kaart van Staatsbosbeheer en Falk nr. 35: ‘Zaanstreek’.

 

> Op mooie dagen in de weekeinden en in de zomervakantie is er – afgezien van  Monnickendam – alleen flinke drukte te verwachten in recreatiegebied Het Twiske. Verder op sommige gedeelten wellicht veel fietsers.

 

> Honden kunnen mee.

 

 

 

Monnickendam  

 

(Monnickendam -> Ilpendam, incl. rondje Monnickendam: ong. 2.15u / 11 km.)

 

 

> Bus 110 stopt aan de provinciale weg: stap niet uit bij de halte Monnickendam, maar bij de halte Lagedijk/Katwoude, 100 m ten noorden van Monnickendam.

 

> Het rondje door Monnickendam duurt zo’n 45 minuten (afgezien van stilstaan en verder rondkijken). Door dit niet te doen, kort je de route in met ongeveer 3 km.

 

 

Kom je uit de richting Amsterdam, dan loop je vanaf de bushalte langs de weg terug richting Monnickendam.

Je gaat schuin links af, de sluis over (de Grafelijkheidssluis, die nu de vaarverbinding verzorgt tussen Purmer Ee en IJsselmeer) en loopt zo Monnickendam in over het Noordeinde.

 

Hieronder eerst een kort overzicht van bezienswaardigheden. Daaronder de beschrijving van de wandeling door het stadje. De bezienswaardigheden zijn daarin vetgedrukt.

 

 

 

Over Monnickendam

 

In de 13e eeuw werd door (vermoedelijk norbertijner) monniken een dam aangelegd in de monding van het riviertje de Leek. De delen van de zeedijk aan weerszijden van het riviertje – nu ‘Noordeinde’ en ‘Zuideinde’ – werden door de dam met elkaar verbonden. Langs de dijk ontstond een nederzetting. In 1355 ontving Monnickendam stadsrechten. Tegen 1600 werd het handelsstadje definitief overvleugeld door grote concurrent Amsterdam.

 

Afgezien van de soms prachtige woonhuizen aan bijvoorbeeld het Noordeinde, loopt de wandeling ook langs een aantal grotere historisch interessante panden. In volgorde van de wandeling:

 

Stadhuis: van een 16e eeuws stadhuis – op de plaats van het pand Noordeinde 4 - is alleen nog een poortje over. Dit is nu museumingang. Sinds 1814 is het stadhuis gevestigd op Noordeinde 5. De voorgevel dateert van 1746, het beeld bovenop de gevel stond ook al op het oude stadhuis.

 

Speeltoren: Noordeinde, hoek Middendam: een 16e eeuwse toren met een bovenbouw van hout,  bekleed met lood. Hierin een carillon. Na een brand in het kerkgebouw dat hier ooit stond, werd alleen de toren herbouwd.

 

Waterlandshuis. Zarken 23, dubbel pand, in 1619 gebouwd als gemeenlandshuis van Waterland en in 1908 geheel vernieuwd.

 

Nieuwe Doelen. Zarken 4. Voormalige stadsherberg, die vanaf 1743 dienstdeed als doelengebouw. In 1937 aan de achterzijde ingekort en verlaagd. 

 

Grote of St-Nicolaaskerk: laat-Gotische driebeukige hallekerk, in fasen gebouwd vanaf het begin van de 15e eeuw. Rond 1520 werd de toren gebouwd, los van de kerk zoals deze toen was. Er werd verder uitgebreid – o.a. werden toren en kerk met elkaar verbonden - tot 1644.

Aan de kant van de kosterij staat een linde uit 1694.

 

Weeshuis: Weezenland 16. In 1638 tot stand gekomen door verbouwing van het Pesthuis. Twee haaks op elkaar staande vleugels, meermalen verbouwd.

 

Doopsgezinde kerk: even verder (rechts) aan het Weezenland, tegenover de Beestenmarkt, in oorsprong 17e eeuws. Zaalkerkje met houtskeletbouw. Voorgevel met houten fronton uit het midden van de 19e eeuw.

 

Sluis: de van oorsprong zeer oude Middendammersluis is vaak gerepareerd en vernieuwd.

 

Waag: hoek Middendam en Haven, daterend uit ca 1660. In de top van beide gevels een gevelsteen, met resp het wapen van Holland en van Monnickendam. De galerij met toscaanse zuilen is 19e eeuws.

 

Oude Zijds Burgwal: oorspronkelijk de gracht die de nederzetting vanaf de landzijde moest beveiligen.

 

 

 

Je volgt het Noordeinde (oude huizen, gevelstenen) enige honderden meters, tot aan een splitsing:

vlak voor de splitsing is rechts het oude stadhuis, en bij de splitsing zelf is links de Speeltoren.

Je gaat schuin naar rechts, de Kerkstraat in, die overgaat in de Zarken. Hier rechts het Waterlandshuis en links de Nieuwe Doelen. Je loopt verder tot de kerk.

 

Vóór deze Grote Kerk sla je linksaf (Kloosterstraat) en je volgt deze weg: dwz na honderd meter weer linksaf, de Rozendaalstraat in. Over de brug begint het Wezenland: in deze straat staat links het Weeshuis.

Even verder, bij het Doopsgezinde Kerkje, linksaf over de Beestenmarkt, dan het ophaalbruggetje over en meteen rechtsaf over de Fluwelenburgwal. Je passeert de sluis (r) en de Waag (l).

Volg het water (Haven) tot de smalle witte ophaalbrug.

Hier (bij  eetcafé ’t Marker Veerhuis) ga je linksaf de Brugstraat in.  Steek het Noordeinde over en loop door de Molenstraat tot de Oude Zijds Burgwal. Hier sla je vóór het water rechtsaf. Blijf de weg volgen tot je weer uitkomt bij het begin van het Noordeinde: daar linksaf en meteen weer naar links (= net vóór de sluis): fietspad richting Ilpendam.

Over de stalen ophaalbrug uit 1884 (met alweer een sluisje) en rechtsaf (nog steeds richting Ilpendam).

 

Je volgt het fietspad onder de weg door en blijft het volgen richting Ilpendam, langs de weg naar Purmerend. Eerst heb je nog autoverkeer aan je linkerzijde. Rechts de Purmer Ee (met aan de overkant vogelrijke rietlanden).

 

 

 

Over De Purmer Ee

 

De dijk waarop je deze wandeling begonnen bent (met de bushalte op de provinciale weg) sluit de Purmer Ee af, een oude veenrivier die ooit uitkwam op de Zuiderzee.

In de 11e en 12e eeuw werden in de omgeving veengebieden ontwaterd voor de akkerbouw. Hierdoor klonk het veen in en daalde de bodem. Door stormvloeden vanuit de (zoute) Zuiderzee ontstond zo vervolgens het Purmermeer.

 

Op het kaartje van Noord-Holland in 1300 – zie aan het begin van deze beschrijving – is goed te zien hoe groot de invloed van het water in die tijd is geweest. Het startpunt van vandaag, Monnickendam, is op het kaartje zichtbaar aan de monding van de Purmer Ee. Vandaar zijn in noordwestelijke richting drie grote meren te zien die in verbinding stonden met de Zuiderzee: de Purmer, de Beemster en de Schermer.

 

Even na 1400 lukte het overigens om het zeegat van de Purmer Ee te sluiten: de zgn. Nieuwendam (met sluis).

 

 

 

 

 

 

Volg na ± 1 km. het oude weggetje dat schuin naar rechts gaat (langs wat huizen en woonboten) en dat  bij de brug over de Purmerringvaart weer bij de doorgaande weg uitkomt.

 

Steek de brug over en ga meteen daarna linksaf, de smalle dijkweg op die hoog boven de polder langs de oude ringvaart loopt.

 

 

 

Over De Purmer

 

De polder is 2760 ha groot en ligt hier en daar wel 5 meter beneden NAP. (Het gedeelte waar je nu langsloopt ligt zo’n 4 meter beneden NAP.  Zoals vermeld stond het Purmermeer ooit via de Purmer Ee in open verbinding met de Zuiderzee. Purmerend was dus feitelijk een Zuiderzee-dorp, waar men van de visserij en handel over water leefde.

Nadat begin 15e eeuw de dam in de Purmer Ee was aangelegd, duurde het nog twee eeuwen voordat rijke Amsterdamse kooplui investeerden in windmolens die het Purmermeer droog konden leggen en daarna blijvend bemalen.

 

Lopend over de dijk voel je de ouderdom van de polder, ondanks de modern ogende, strakke verkaveling. Aan de ‘lubberende’ oevers van de ringvaart is overigens goed de ouderdom te zien.

Achter de weiden en boerderijen doemt het Purmerbos op, dat de nieuwbouw van Purmerend omringt. Bos en nieuwbouw zijn enkele decennia geleden in de polder uitgevoerd.

 

Het gebied dat je links ziet - dus aan de overkant van de ringvaart - ligt maar 1 tot 1 ½ meter beneden NAP. Eerst heet het de Monnikenbroek en dan de Rietbroek. 

Het is een van de vele veenweidegebieden in dit deel van Noord-Holland. Door de bemaling is het hoogveen (vrnl. mossen vol water) afgestorven en klonken deze gebieden in zo’n duizend jaar in tot de huidige lage veenweiden. Overal moesten dammen worden opgeworpen.

 

Vlak voor Ilpendam ligt rechts (in de Purmer dus) nog een oude hoogstamboomgaard. Eens was een groot deel van de polder in gebruik als boomgaard. De meesten zijn verdwenen of vervangen door laagstamfruit. De resterende hoogstamboomgaarden worden inmiddels zoveel mogelijk beschermd.

 

 

           

 

 

 

 

Meer dan een uur volg je de ringvaart. Op ongeveer driekwart is er aan je linkerhand een houten brug. Je blijft echter rechtdoor gaan: het gedeelte wat volgt is fietspad.

 

 

 

 

 

Variant

 

In de winter kun je overwegen om wèl het bruggetje over te gaan om vervolgens aan de overkant je weg langs de ringvaart te vervolgen. Dan is nl. even voor de dorpskern van Ilpendam aan je linkerhand een door Gerrit Rietveld ontworpen woonhuis te zien (1957). Bij het café in de dorpskern kom je dan weer op de route.

Zitten de bladeren aan de bomen, dan heeft deze excursie geen zin: rijen essen onttrekken het huis zomers inmiddels vrijwel volledig aan het zicht.

 

Zie ook het internetadres onderaan deze beschrijving.

 

 

 

 

Je volgt bij de houten brug dus het fietspad, dat over de dijk loopt. De ringvaart maakt hier een grote bocht naar rechts. Aan de overkant ligt Ilpendam.

Voorbij de hoogstamboomgaard (aan je rechterhand) verlaat je de ringdijk: je gaat linksaf, de brug over en daarna schuin naar links Ilpendam in. (Info over Ilpendam staat even verderop.)

Bij de Hervormde Kerk en het voormalig raadhuis sla je rechtsaf, de Kerkstraat in. Deze volg je tot kruising met café: hier schuin naar rechts (= doorgaand verkeer fietsers). Enkele meters verder is de provinciale weg. Steek over naar het pontje.

Ilpendam     ( Ilpendam -> Oostzaan: ong. 1.45 u / 8 km.)

 

Café aan het eind van de Kerkstraat.

 

Langs de provinciale weg verscheidene buslijnen naar A’dam (5 strippen).

Let op: het volgende dorp, Den Ilp, heeft slecht openbaar vervoer. Zaandam-Kogerveld zal dus veelal de eerstvolgende mogelijkheid zijn om tussentijds te stoppen, of je moet een taxi bellen.

 

 

 

 

 

Ilpendam vanaf het fietspad over de Purmerringdijk

 

 

 

 

Kleine molen in het Ilperveld

 

 

 

Over Ilpendam

 

Het dorp ontstond bij een dam in de Dorre Ilp, een water dat uitstroomde in de Purmer. De bebouwing ontwikkelde zich aan weerszijden van de dam langs de dijk die het achterland tegen het water van de Purmer moest beschermen. De start van de bebouwing was dus vergelijkbaar met die van Monnickendam. 

Op de plaats van de Hervormde kerk stond in waarschijnlijk al in de 14e eeuw een kapel, die in 1446 vergroot werd tot een kerk. Later diverse keren ingrijpende verbouwingen. De westgevel en de toren dateren uit 1868. Het voormalig raadhuis, eveneens daterend uit 1868, staat tegen de noordzijde van de kerk en verving een voorganger uit de 17e eeuw.

Aan de westzijde wordt Ilpendam sinds 1820 begrensd door het Noordhollands Kanaal.

 

 

Over Het Ilperveld

 

Dit waterrijke veenweidegebied is de grootste bezitting van Landschap Noord-Holland. Anders dan in veel andere polders ligt hier onder de grasmat nog een behoorlijk veenpakket (soms zelfs 3 meter dik).

In het verleden werd hier door de boeren turf gewonnen: hier ontstonden zgn. petgaten (gevuld met water). Vele van deze petgaten zijn inmiddels weer dichtgegroeid: het is rietland of veenrietland geworden, of grasland, maar de bovenlaag is meestal niet stevig (het deint als je erover heen loopt). 

 

 

Over Het Twiske

 

De Twiskepolder was lang een landschap dat gelijkenis vertoonde met het Ilperveld. In de crisisjaren, de jaren dertig van de 20ste eeuw, werd - in de verwachting dat het hoogwaardige cultuurgrond voor tuinders zou opleveren - tot inpoldering besloten. Dit werkverschaffingsproject werd een mislukking vanwege m.n. een te hoog zoutgehalte van de grond.

Pas in 1956 werd het project stopgezet. Het noordelijk deel was toen nog steeds nat (en inmiddels verruigd). 

Voor o.a. het Coentunneltracé (Amsterdam-West) werd zand weggebaggerd onder het veen en klei. Zo ontstond de diepe Stootersplas. Vervolgens is het gebied herschapen tot natuurrecreatieterrein: er werd gebaggerd en gegraven, en het oude veenriviertje de Twisck werd hersteld.

 

 

 

Het pontje bij lpendam (voor info: zie bovenaan deze beschrijving) brengt je over het Noordhollands Kanaal.

Ga rechtdoor, over het smalle weggetje (‘Dorre Ilp’). Aan je linkerhand (en later ook rechts) ligt het natuurgebied Ilperveld.

Na ± 1 km negeer je een bruggetje aan je linkerhand. Even verder wordt de weg een fietspad en ga je wel over een bruggetje.

 

 

 

Blijf het fietspad volgen (‘Molenzijl’) tot je in Den Ilp aankomt.  Bij de dwarsweg sla je rechtsaf.

 

Bus 93 naar Pumerend of Landsmeer gaat op werkdagen (alleen overdag) een keer of zeven en op zaterdag overdag vier keer. Op zondag rijdt deze bus helemaal niet.

 

Je volgt deze weg door Den Ilp ongeveer 100 meter. Dan ga je linksaf, naar recreatiegebied Het Twiske.

Ook deze toegangsweg tot het recreatiegebied volg je slechts 100 meter: meteen over de brug sla je nl. rechtsaf en gaat de grasdijk op. Deze volg je tot paddestoel 25210 (en fietspaden): hier rechtdoor, richting Zaanstad.

Dit volg je enige tijd. Waar het fietspad linksaf het terrein ingaat, blijf je de dijk volgen, nu over het gras.

Je passeert een bruggetje (aan je rechterhand), en meteen daarna ga je linksaf. Volg dan de zwarte, vierkante paaltjes (deze staan hier vanwege een ‘rode route’, maar je volgt deze route in omgekeerde richting en daarom zie je de rode merkjes aan de zijkant van de paaltjes niet vanzelf). De (rode)paaltjesroute loopt dus als volgt:

 

Je loopt zo’n 20 meter langs een fietspad en komt dan bij een hek met overstapje. Klim over het hek. Hier loopt ook nog een route met geelrode markering. Volg het graspaadje, een bruggetje over.

Daar waar je terug bent bij het fietspad dat langs de rand van het gebied loopt, ga je linksaf een smal fietspaadje op (paaltje met geelrode markering).

Voorbij het tweede bruggetje ga je rechtdoor het graspad op: over een lang, smal bruggetje met aan het begin en het einde een overstapje over een hek.

Bij het fietspad ga je rechtdoor (nog steeds paaltjes geelrood!). Na 200 m. neem je het fietspad naar links.

Weer 200 m. verder gaat het fietspad schuin naar rechts, maar jij gaat hier schuin naar links, een smal pad op. Blijf dit volgen tot je bij een splitsing komt, waar je rechtsaf slaat (en daarmee de geelrode markering verlaat).

Je volgt dit pad, dat een bocht naar links maakt.   

Na een hek met wildrooster te zijn gepasseerd, kom je uit bij de dijk.

Hier staat paddestoel 25209. Je gaat rechtdoor, naar Oostzaan. 

 

 

Oostzaan ( Oostzaan -> Zaandam-Kogerveld NS: ong. 1 u / 5 km.)

 

Je kruist de hoofdweg – lintbebouwing van Oostzaan - en gaat rechtdoor (Stationsstraat). Deze komt uit bij het spoor, buigt daar naar links en wordt fietspad.

 

Ondanks het spoor, de in de verte opdoemende hoge Zaanse flats en de snelweg is het meteen weer uiterst landelijk. Dit is het Oostzanerveld, een uitgestrekte veenpolder bestaande uit honderden eilandjes tussen rechte sloten.

Let ook op het prachtige gedeelte aan de andere kant van het spoor (goed zichtbaar op het moment dat je het bruggetje overgaat).

 

Je volgt het fietspad tot aan de snelweg. Hier klim je het talud op.

 

 

Bovengekomen (fietspad) sla je rechtsaf. Zo steek je de spoorbaan over.

Meteen voorbij het spoor daal je het talud weer af en komt via een opengeknipt hek op een asfaltweggetje.

Deze veelgebruikte maar on-officiële oplossing bestaat al jaren. Mocht het hek onverhoopt toch zijn hersteld, loop dan even verder langs de snelweg en sla bij de splitsing rechtsaf. Zo kom je ook uit bij de spoorlijn: sla hier rechtsaf (thuisgekomen: mail ons dan even om te melden dat het hek gerepareerd is: contact@hoogtelijnen.nl).

      

 

 

Op het weggetje langs het spoor ga je rechtsaf (het spoor heb je dan dus aan de linkerhand). Je gaat onder de snelweg door.

Twintig meter verder sla je rechtsaf om ook nog een stukje recreatiegebied Jagersveld te zien (rond een oude zandwinningsplas): het bruggetje over, bocht naar links en bij de splitsing schuin links aanhouden.

Volg dit pad, dat op enige afstand ± parallel aan het spoor loopt. Voorbij een groot grasveld en aan je rechterhand de plas, komt dit pad weer uit op het fietspad.

Ga hier linksaf, en dan rechts, onder de tweede snelweg door.

 

Je komt aan in een buitenwijk van Zaanstad. Volg hier de Fluitenkruidweg (een weg met eerst aan weerszijden veel parkeerplaatsen). Na een brug heet deze weg Veldbloemenweg.

Links zie je na enige tijd cafetaria Smulpaleis en vervolgens een parkje en een kerk. Achter deze kerk is het station.

 

 

Zaandam-Kogerveld NS

 

Cafetaria Smulpaleis.

 

Vanaf dit station rijden er treinen naar Amsterdam en naar Purmerend.

 

 

 

Bronnen

 

> Kunstreisboek Noord-Holland, samenstelling Peter Don, uitg. Unieboek, © 1987 Rijksdienst voor de Monumentenzorg: m.n. in de tekst over Monnickendam wordt rijkelijk uit dit boek geciteerd.

 

> Natuurgids van Noord-Holland, uitg. Het Noord-Hollands Landschap, 1996 .

> Natuurgids van Noord-Holland, uitg. Landschap Noord-Holland, 2003 (info. Ilperveld).

> Zie ook: www.landschapnoordholland.nl

 

> www.natuurwegwijzer.nl

> www.gerrit-rietveld.nl/werk/huizen/doel.html

> www.ilperveld.nl

 

 

Indeling van de wandelingen naar regio

 

Vanaf nr 01 (ten Z. en ten Z.O. van Amsterdam): het Gooi + veen- en plassengebied.

Vanaf nr 11 (de duinen en omgeving): Kennemerland.

Vanaf nr 21 (ten N. en N.O. van Amsterdam): Waterland + Zaanstreek en de polders

 

 

Nieuwe wandelingen en updates

 

Met enige regelmaat worden de beschrijvingen verbeterd, wordt meer achtergrondinformatie op de site geplaatst of verschijnen er nieuwe wandelingen. Wil je op de hoogte blijven, mail dan naar contact@hoogtelijnen.nl en meld je aan voor de updates van deze website door de tekst: mailinglist hoogtelijnen.

Afmelden gaat even eenvoudig, nl. door het zenden van een e-mailtje met de tekst: afmelden mailinglist hoogtelijnen.

 

 

Verantwoordelijkheid en contact

 

Hoewel de route met zorg werd beschreven, kan er altijd iets anders zijn (geworden). Je loopt uiteraard voor eigen verantwoordelijkheid.

 

Je ervaringen verwerk ik graag in de teksten. Stuur je opmerkingen, aanvullingen en tips over route, flora, fauna, geschiedenis, relevante links enzovoort naar contact@hoogtelijnen.nl. En natuurlijk vind ik het ook leuk als je me gewoon laat weten dat je van de beschrijvingen gebruik hebt gemaakt.

 

 

 

 

www.hoogtelijnen.nl  - dagwandelingen Noord-Holland -  contact@hoogtelijnen.nl

 

 

***