WANDELINGEN door NOORD-HOLLAND

 

dagwandelingen van 20 tot 25 km  -  goed bereikbaar per openbaar vervoer

 

 

nr. 13

 

Santpoort – strand - ‘Parnassia’ - Haarlem

 

 

Afstand ca. 25 km

 

(Desgewenst in te korten tot ca. 18 km)

 

 

 

samenstelling: anne lever ©      -      www.hoogtelijnen.nl

 

startversie: 18 09 04     -     herzien: 12 08 05

 

 

 

 

 

 

 

Openbaar Vervoer

 

 

Vertrek: NS-station Santpoort-Noord

 

Aankomst: NS-station Haarlem

 

Zie verder in de tekst

 

 

 

Informatie over dienstregelingen:

www.9292ov.nl of www.ns.nl

 

 

 

 

Over de route

 

> De route gaat grotendeels over onverharde paden, en verder enkele kilometers over het strand.

 

> De genoemde afstanden en tijden zijn globaal, de tijden zijn zonder pauzes en met een ‘gemiddelde’ snelheid (plusminus 5 km per uur).

 

> Handig en goed: de wandel- en fietskaart ‘Nationaal Park Zuid-Kennemerland’ van ANWB en Natuurmonumenten.

 

> Anders dan vroeger zijn er geen toegangskaarten meer nodig.

 

> Op mooie dagen in de weekeinden en in de zomervakantie komen meer mensen op het idee om in dit gebied te gaan lopen.  Toch zijn lang niet alle paden van deze wandeling even druk: een groot deel van de route door Duin- en Kruitberg is bijvoorbeeld erg rustig (geen mensen maar pony’s).  De kans op grote drukte is er alleen rond paviljoen Parnassia.

Geluidsoverlast kàn er zijn van het race-circuit Zandvoort of van de aanvliegroute van Schiphol. IJmuiden en de Hoogovens zijn regelmatig in het zicht, maar overheersen niet.  

 

 

 

Over het landschap

 

In tegenstelling tot Het Noordhollands Duinreservaat (van Wijk aan Zee t/m Bergen aan Zee, zie wandelingen 11 en 12)  hebben De Kennemerduinen en het Kraansvlak een landverleden. Al ver vóór het begin van onze jaartelling legde de zee hier strandwallen neer. Toen die gingen verstuiven, ontstonden deze duinen.
Vanaf de 18e eeuw krijgt de mens grote invloed op het landschap. Door kleinschalige landbouw in de duinen ontstond het karakteristieke zeedorpenlandschap (bij Zandvoort en Egmond). Grootschalige pogingen tot ontginning voor agrarisch gebruik, halverwege de 19e eeuw, lieten sporen na in de vorm van vlakke stukken land die nu als speelveld of weiland dienen. Weer later zette de mens zijn schep in het duinzand voor wegen, infiltratiekanalen en gebouwen voor de waterwinning, waarmee tevens een periode van verdroging inzette. Ook de dennenbossen, vooral aangelegd door werklozen die in de crisistijd zand moesten scheppen in ruil voor een uitkering, veranderden het landschap ingrijpend én droegen bij aan de verdroging. Maar sinds een kwart eeuw gaan we anders om met de duinen en is natuurontwikkeling of natuurherstel nog de enige reden om de schep in het duinzand te zetten.

 

 

Over het Nationaal Park Zuid-Kennemerland

 

Het Nationaal Park is een samenwerkingsverband van de terreinbeheerders Vereniging Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en NV PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland, particuliere eigenaren, het IVN, de omliggende gemeenten Zandvoort, Haarlem, Bloemendaal en Velsen, het Hoogheemraadschap Rijnland, de provincie Noord-Holland en het Rijk. Dit samenwerkingsverband richt zich op de bescherming en natuurontwikkeling van het duingebied tussen IJmuiden en Zandvoort.


Het Nationaal Park is in 1995 officieel ingesteld en is één van de twintig Nationale Parken in Nederland. Het beslaat ruim 3800 hectare en omvat naast kalkrijke duinen en strand, ook fraaie binnenduinbossen, historische landgoederen en veenpolders.

 

 

 

 

 

 

 

 

Santpoort- Noord NS     (NS Santpoort-Noord -> Parnassia: ong. 2 uur.)

 

Ieder half uur treinen uit Amsterdam/Haarlem, en uit Beverwijk/Uitgeest. 

 

Komende uit de richting Amsterdam/Haarlem loop je terug, naar de spoorwegovergang aan het eind van het perron (doe dit via het parkeerterrein: het eind van het perron is sinds enige tijd afgesloten voor voetgangers).

 

Steek het spoor over en volg de weg (volg dus de bocht naar links). Aan je rechterhand zie je tussen de bomen door even het landhuis ‘Duin en Kruidberg’.  

Na enkele honderden meters deze weg gevolgd te hebben, krijg je aan je linkerhand een boerderij (met ‘kiosk’). Hier sla je rechtsaf (borden van het Nationaal Park) en volg je een asfaltweggetje tot de officiële toegang van het gebied (naast de informatieborden).

 

 

 

 

             

 

 

Foto’ s: rechts en midden landhuis ‘Duin en Kruidberg’, in neo-renaissancestijl gebouwd op de plaats van twee oude hofsteden, in 1907-’09. De parkaanleg dateert uit dezelfde tijd.  Links de boerderij die in de tekst wordt genoemd.

 

 

Over Duin en Kruidberg

 

De imposante kastanje- en beukenlanen verklappen de historie van Duin en Kruidberg. Ooit werd het voormalige landgoed bewoond door rijke kooplui. Nu heeft de natuur er grotendeels weer bezit van genomen. Zo overwinteren er vleermuizen in de ijskelder en leveren de bomenlanen en bermen in het voorjaar een bloemenzee op van stinzenplanten.  Shetlandpony's en Schotse hooglandrunderen zorgen voor de begrazing. In de natte valleien is geplagd, waardoor vrij zeldzame planten als parnassia, gentianen en duizendguldenkruid meer kans krijgen. Bij het Kennemerstrand zijn zoutminnende en ‘zoete' planten naast elkaar te vinden bij de jonge stuifduinen. Regenwater en zoete kwel zorgen in dit zilte gebied voor extra dynamiek.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Vanaf de toegang tot het park volg je het (stijgende) klinkerweggetje, dat na even onverhard wordt. Dit pad loopt met een ruime bocht naar rechts.

Na ongeveer tien minuten, bij een waterkraantje aan de linkerkant, sla je rechtsaf. Dit heet de Eerste Dwarsweg. Langs dit weggetje rijen esdoorns, verder veel mooie eiken.

  

Je bereikt (bij de afrastering van de huisjes in het bos) een ruim opgezette splitsing met bomen in het midden: hier ga je naar links, de Witteweg op.

Dit weggetje is in 2006 bestraat en loopt nu door richting IJmuiden. Je volgt echter het oude pad, dwz dat je na zo’n honderd meter – daar waar je het bos uitkomt – schuin naar links een pad opgaat. Vooral aan je linkerhand allerlei heel verschillende bosperceeltjes. Vlak voordat het weggetje steil omhoog gaat bijvoorbeeld een esdoornbos. (Hier is rechts een mooie duindoornvallei).

 

Na omhoog te zijn gelopen komt het weggetje uit op een t-kruising. Hier ga je schuin naar links. Je volgt nu heel even de wit-rood gemarkeerde NS-wandeling, maar bij de eerste splitsing verlaat je deze alweer: je gaat naar rechts (Koningsweg). 

 

Na enkele kilometers deze prachtige, stille Koningsweg gevolgd te hebben is er rechts het Duinmeer met, op vijftig meter van het pad, een vogelobservatiehut (ook handig om bij regen of kou even in te schuilen).

Het meer is midden 20ste  eeuw gegraven i.v.m. zandwinning.

 

Je loopt verder in een steeds opener landschap. Zo vlak bij zee zijn er nauwelijks bomen: de meidoorns zijn compacte struikjes.

 

Tenslotte buigt het pad naar links en gaat verder aan de binnenkant van de zeereep. Bij het fietspad sla je rechtsaf, naar zee.

Je gaat daarbij door een nieuw hek: de afrastering tussen Duin- en Kruidberg en de zuidelijker gelegen gebieden is begin 2005 weggehaald: het begrazingsgebied voor de runderen is daarmee sterk uitgebreid.

 

Op het strand aangekomen ga je naar links, dus naar het zuiden. Na zo’n twintig minuten zie je links op het duin paviljoen Parnassia. Ga hier weer het duin over.

 

 

Paviljoen Parnassia    
 
(Parnassia -> ingang Koevlak: ong. 1.20u)   

 

 

Binnen en op de terrassen uitzicht op zee.  Hapjes en drankjes.  Zomer en winter elke dag geopend, zie voor exacte openingstijden www.parnassia-aan-zee.nl .

 

 

 

 

 

Over de Kennemerduinen

 

Dit is het grootste gebied van het Nationaal Park. De variatie in begroeiing is groot. We zien hierdoor een rijke flora en fauna. Toch is de mensenhand nog altijd zichtbaar. Duinmeren als ’t Wed, Vogelmeer, Spartelmeer en Oosterplas zijn gegraven meren. Op de duintoppen komen aangeplante Corsicaanse en Oostenrijkse dennen voor.


Door goed beheer is de dynamiek terug. De wind heeft weer paraboolduinen geboetseerd door langdurig op één plek te blazen. Nu de waterwinning is gestopt, keren vochtminnende plantensoorten als parnassia, duizendguldenkruid en orchideeën terug. In de Kennemerduinen komen, behalve veel vossen, reeën en konijnen, allerlei soorten vogels, insecten en amfibieën voor. Daarnaast zijn er verschillende soorten vleermuizen, die slapen en overwinteren in oude bunkers.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Aan de duinkant, schuin achter Parnassia dus, ga je net vóór de parkeerplaats naar links een pad op dat langs de open fietsenstalling loopt. (Richting Koevlak. Ook het wit-rood van de NS-wandeling gaat hier naar links).

Voorbij de fietsenstalling rechts aanhouden. Je krijgt de parkeerplaats aan je rechterhand. Hier linksaf, de blauwe paaltjes volgend.

Na 200 meter schuin naar links het smalle paadje op (witte paaltjes, en NS) door een vrijwel kale duinvallei. Even later volg je vanzelf weer de blauwe paaltjes. Bij een splitsing van het paadje blijf je de blauwe paaltjes volgen, dus je gaat schuin naar rechts.

 

Bij het Vogelmeer bereik je een klinkerweg. Hier sla je rechtsaf. Na even verlaat je deze klinkerweg alweer en gaat linksaf (weer blauwe paaltjes) over een pad dat omhoog gaat, bovenlangs de vogelobservatiehut.

Het pad blijft een tijdje hoog over het duin lopen en biedt een prachtig uitzicht naar alle kanten (bankjes): links het meer met aan de horizon de Hoogovens, rechts in de verte het kruis van de Erebegraafplaats.

 

Even verder – nog boven - splitst het pad zich: hier verlaat je de blauwe-paaltjesroute en ga je linksaf: je houdt het water dus aan je linkerhand.

 

Aan het eind van het meer ga je, voorbij een bankje, rechtsaf, een breed pad op.

 

 

 

 

 

Je volgt dit brede pad maar heel even, want een tiental meters voor alwéér een bankje met prullenbak sla je rechtsaf en loopt over een eveneens breed pad door verscheidene kleine percelen bos.

 

Na een minuut of vijf zie je links (ja, rechts staat weer een bankje) een paadje dat gemarkeerd is met gele paaltjes. Hier ga je in. Dit smalle paadje loopt aanvankelijk door loofbosjes. Soms kronkelt het sterk. Wat later loop je hoger, bovenop duintjes en is er meer zicht. Je volgt de gele markering wel zo’n tien minuten, maar tenslotte, in een bosje met oude dennen komt het paadje uit op een breed graspad. Hier gaat de gele route naar links, maar jij gaat naar rechts. Je kruist een asfaltweggetje (zonder verkeer) en gaat rechtdoor: de ondergrond is nu meer aarde en grint. Mooie oude eiken!

 

Na enige tijd stuit je weer op de van links komende gele-paaltjesroute: je blijft rechtdoor lopen en volgt de gele paaltjes tot de uitgang van het park.

Deze route volgt op een gegeven moment even het asfaltweggetje, maar slaat al snel af naar rechts en volgt daarna bij benadering het fietspad.

Bij de uitgang van het park is een kleine kiosk en een grote parkeerplaats. Loop de parkeerplaats over tot aan de doorgaande weg: de Zeeweg.

     

 

Ingang Koevlak  (Ingang Koevlak -> Haarlem NS: ong. 1.40u)

 

Van de kleine kiosk (drankjes en hapjes) zijn de openingstijden onbekend, ongetwijfeld sterk seizoens- en weekendgebonden.

 

Voor horeca  kun je ook even verderop terecht, bij bezoekerscentrum de Zandwaaier, van 1 april  t/m 31 oktober geopend van 10-17u, ‘s winters van 12-17u . Op maandag gesloten. (Zie www.pwn.nl : klik ‘mijn vrije tijd’ en vervolgens ‘duincentrum de Zandwaaier’).

 

 

Van Koevlak naar station Overveen  (ongeveer 15 minuten)

 

Wil je de tocht hier beëindigen, dan kun je bij de Zeeweg op de bus (bus 81 naar Haarlem).

 

Je kunt ook in zo’n 15 minuten naar station Overveen lopen en vandaar met de trein naar Haarlem gaan (ieder half uur een trein):

 

Ga bij de Zeeweg naar links en volg deze weg een minuut of vijf, totdat je bij een rotonde aankomt. Daar ga je rechtsaf, de Brouwerskolkweg op. Deze volg je tot vóór het viaduct over de spoorlijn.

Je gaat linksaf en houdt de spoorlijn steeds aan je rechterhand tot aan het station.

 

 

 

De route tot Haarlem Centraal Station:

 

Vanaf de kiosk loop je dus langs de parkeerplaats naar de Zeeweg. Je gaat even naar links en steekt bij de stoplichten over. Aan de overkant is Duincentrum de Zandwaaier, met onder meer een prachtig oud waterleidinggebouw. Je gaat het terrein op (mocht het dicht zijn, dan loop je rechts om het terrein). Volg op het terrein de groene bordjes ‘rondwandeling Middenduin’, d.w.z. tussen het oude en het nieuwe gebouw door, via het laantje van de Wit tot aan het hek. Ga hierdoor.  

 

Steek het fietspad over en volg het pad naar beneden. Voor je ligt het schitterende, intieme gebied ‘de Zanderij’, onderdeel van Middenduin.

 

 

 

 

                          

 

 

 

Foto links: bezoekerscentrum/restaurant de Zandwaaier in het oude pompstation
Het oude pompstation is in 1879 tot leven gewekt door architect J. Schotel. De recente verbouwing is ter hand genomen door bureau Maaskant & Van Velzen, architecten. De kunst was om het duincentrum toegankelijk te maken, zonder het industriële karakter van het gebouw aan te tasten. Aan deze opdracht is voldaan. Duincentrum De Zandwaaier ging 16 oktober 1999 officieel open.

 

Foto rechts: Middenduin, de Zanderij

Met een deel van het zand van Middenduin zijn midden 19e eeuw de grachten van Haarlem gedempt en veel oude herenhuizen zijn erop gefundeerd. Het zand werd destijds per boot via de Zanderijvaart afgevoerd naar de stad. Rond 1948 zijn de afgravingen gestaakt en is het land in gebruik genomen voor de bollenteelt.  De Zanderij was bollenland tot 1992, maar nu wordt het omgevormd en is het al bijzonder verschraald. Uiteindelijk moet het een bloemrijk grasland worden. Op dit moment zijn er al bijzondere soorten te vinden zoals parnassia, moeraswespenorchis en ratelaar. Ook bijzondere fauna zoekt het gebied (weer) op, zoals de zeldzame ijsvogel die hier sinds kort weer broedt. Ook in de rest van het gebied wordt de vegetatie gevarieerder doordat er seizoensbegrazing plaatsvindt met roodbont vee. Middenduin is een gebied met een rijke cultuurhistorie en mede daarom interessant om te wandelen. De Kamperberg was in 1803 bijvoorbeeld onderdeel van het Napoleontische leger. Daarnaast bevindt zich in het gebied een ijskelder waar vroeger stukken ijs werden opgeslagen voor de bewoners van Duinlust en waarin tegenwoordig vleermuizen slapen en overwinteren.

 

 

 

Dus: je bent het fietspad overgestoken en loopt naar beneden. Daar ga je rechtsaf. Je volgt nu even de rode route, maar na zo’n 150 meter, bij het begin van het bos, ga je bij een veel-kruising scherp linksaf, een klein paadje op dat langs bankjes voert (uitzicht). Je komt weer op het hoofdpad uit en volgt dit 100 à 150 meter, tot je schuin naar links kunt, een pad volgend dat afdaalt naar de Zanderij. Je steekt het bruggetje over en gaat aan de overkant na 25 meter rechtsaf.

Volg dit pad tot het eind. Daar ga je linksaf, het wat bredere pad op (grove dennen en paardenkastanjes, even verder beuken: je bent nu ver van zee).

Je gaat onder het spoor door: aan de andere kant volg je het pad, steil omhoog. Bijna boven gekomen (bij het bankje) negeer je een pad naar links en ga je dus rechtdoor (rood paaltje). Bij de volgende splitsing ga je schuin naar links (hier dus niet de rode paaltjes volgen).

Negeer vervolgens een pad naar rechts en volg de rood/blauwe route naar beneden.

Beneden ga je niet het bruggetje over het kanaaltje over, maar je neemt het pad rechtdoor (het kanaal aan de linkerhand houdend). Je loopt achter een huis langs, een parkeerplaatsje over en komt op de weg bij een poorthuis met klok. Aan de overkant ligt het landgoed Elswout.

 

Je gaat linksaf en volgt deze weg. Bij de t-kruising rechtsaf. Deze Duinlustweg gaat over in de Korte Zijlweg. Die volg je maar zo’n 50 meter, want bij huisnummer 29 ga je rechtsaf (= net voor de brug), het Houtmanpad op. Je loopt nu langs de (voor hedendaagse begrippen smalle) Brouwersvaart, die de mens al eeuwen vanuit de duinen tot in het hart van Haarlem brengt.

 

 

 

 

     

 

 

 

Illustratie links: de Brouwersvaart, 1761.     Rechts: het Frans Loenenhofje in Haarlem (zie onder)

 

 

 

Je blijft de Brouwersvaart volgen (fietspad met bruggetjes) tot onder de grote weg door. Je bereikt een woonwijk van Haarlem en blijft de vaart volgen (Houtmankade).

Zelfs als je onder het spoor door bent gegaan blijf je dit doen (hier is de straatnaam Brouwersvaart).

 

Het centrum van Haarlem bereik je bij een brede dwarsvaart met aan weerszijden een drukke weg (dit is de Leidse Vaart, die je, enkele kilometers zuidelijker, een tijdje volgt als je wandeling 14 loopt: Heemstede-Zandvoort).    

 

Je steekt de vaart over en gaat meteen naar links. Vervolgens, om toch nog even iéts van het oude Haarlem te proeven, ga je de eerste straat rechts in, de Zijlstraat, en dan weer de eerste straat links, de Witte Herenstraat.

Aan je linkerhand zie je de prachtige poort van het Loenenhofje (17e eeuws, poortje uit 1625). Even verder, na de Lutherse kerk (1581/1780, neo-gotische voorgevel met frontorentje uit 1895), nog een hofje: het Luthershofje (omstreeks 1615 gesticht, hersteld in 1804).

Dan sla je rechtsaf, de Magdalenastraat in. Vervolgens linksaf de Nassaulaan in, die overgaat in het Nassauplein.

Voor de brug ga je naar rechts, de Nieuwe Gracht op en vervolgens over de eerste brug naar links, de Kruisweg in.

Deze weg volg je tot aan het station Haarlem Centraal.

 

 

Haarlem NS (Centraal station)

 

Vanaf station Haarlem Centraal gaan er veel treinen naar Amsterdam. Verder treinen richting Leiden, Alkmaar, Zandvoort.

 

 

 

 

 

 

 

 

Het station van Haarlem dateert uit 1905-’08 en is een ontwerp van D. Margadant. Het was al het derde station van Haarlem op die plaats. (Het eerste station werd in 1839 gebouwd vlakbij de Amsterdamse Poort en was een houten noodgebouw.)

De gebouwen op het grote eilandperron – seinhuis, restauratie, wachtkamers - zijn uitgevoerd in hout en witte, geglazuurde baksteen, met rijke versiering in Jugendstil: tegeltableaus, interieurs met houtsnijwerk, schilderingen en glas-in-loodramen.  

 

Het station is inmiddels een Rijksmonument.

 

 

 

Bronnen

 

> Veel informatie over het Nationaal Park bestaat is afkomstig van de site van het park. En nu maar hopen dat ze dat niet erg vinden. www.npzk.nl

> Kunstreisboek Noord-Holland, samenstelling Peter Don, uitg. Unieboek, © 1987 Rijksdienst voor de Monumentenzorg

> Natuurgids van Noord-Holland, uitg. Het Noord-Hollands Landschap, 1996

> www.natuurwegwijzer.nl

> illustratie: http://home.wxs.nl/~marcel.tettero/Haarlem/Brouwerskolk.html

 

 

Indeling van de wandelingen naar regio

 

Vanaf nr 01 (ten Z. en ten Z.O. van Amsterdam): het Gooi + veen- en plassengebied.

Vanaf nr 11 (de duinen en omgeving): Kennemerland.

Vanaf nr 21 (ten N. en N.O. van Amsterdam): Waterland + Zaanstreek en de polders

 

 

Contact

 

Je ervaringen verwerk ik graag in de teksten. Stuur je opmerkingen, aanvullingen en tips over route, flora, fauna, geschiedenis, relevante links enzovoort naar contact@hoogtelijnen.nl.

En natuurlijk vind ik het ook leuk als je me gewoon laat weten dat je van de beschrijvingen gebruik hebt gemaakt.

 

 

Verantwoordelijkheid

 

Hoewel de route met zorg werd beschreven, kan er altijd iets anders zijn (geworden). Je loopt uiteraard voor eigen verantwoordelijkheid.

 

 

 

 

 

www.hoogtelijnen.nl  - dagwandelingen Noord-Holland -  contact@hoogtelijnen.nl