hoogtelijnen.nl      digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek      het woord (2)

 

 

 

over epiktetos:  het zakboekje

 

Epictetos SEL300 artist impression via wikipedia vr boek 1751.jpg    

 

de gedachte (afl. 3)  -  anne lever   -   25 augustus 2010

 

 

Artikelenreeks ‘de gedachte’

 

In deze serie artikelen op Hoogtelijnen wordt telkens ingezoomd op een element uit het gedachtengoed van een denker, een organisatie of een beweging.

 

 

Op de hoogte blijven?

 

De e-nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt onregelmatig. Mail naar contact@hoogtelijnen.nl en vermeld:

‘aanmelden nieuwsbrief hoogtelijnen’.

 

 

 

 

 

  

Epiktetos

 

Wenken voor een evenwichtig leven: het zakboekje

 

 

In tegenstelling tot de denkers uit de eerste twee afleveringen van deze serie (Rousseau en Lemaire), is Epiktetos voor mij niet echt een oude bekende. Ik kwam hem wel eens tegen bij andere schrijvers/denkers, maar dat was het dan ook. Epiktetos leerde ik pas beter kennen toen ik tussen de afgeschreven boeken in de openbare bibliotheek zijn Zakboekje aantrof. Vijftig cent was deze vertaling nog waard. En als ik de recensie in NRC-Handelsblad (6 mei 1994) paraat had gehad, was ik misschien niet eens tot aanschaf overgegaan. ‘De 53 korte tot zeer korte paragraafjes’, zo schrijft de recensent, ‘overladen de lezer met levenslessen. Sommige zijn cryptisch, andere obligaat, weer andere zinnig – maar de meeste zijn weinig praktisch voor de moderne lezer en toch vooral interessant als introductie tot het stoïcisme’. 

Tja, wat is in ‘s hemelsnaam weinig praktisch? Het boekje staat vol overpeinzingen die, na omzetting in een taal en toon van deze tijd, nog steeds stof tot nadenken bieden. Epiktetos’ vingertje is misschien wat vaak geheven, maar so what? Kijk er doorheen. Sla het boekje gewoon open op een willekeurige pagina en lees:

‘Als je een rol in een toneelstuk op je hebt genomen die te moeilijk voor je is, dan heb je niet alleen in die rol een flater geslagen, maar tevens de rol die je wèl had aangekund, laten lopen’ (par. 37).

 

Van college tot zakboek

 

Epiktetos leefde van ca. 50 – 125 na Chr. Hij was afkomstig uit Frygië, een gebied in het midden-westen van de Anatolische hoogvlakte (dus in het huidige Turkije). Aanvankelijk was hij slaaf. Hij studeerde filosofie en opende na zijn vrijlating een school in Rome. Toen in het jaar 89 alle filosofen op last van de keizer de stad uit werden gezet, verhuisde hij naar  Nikopolis (in het huidige Griekenland). Hij wordt, met Seneca en Aurelius, gerekend tot het Neo-stoïcisme *).

Epiktetos schreef zelf niet, maar zijn populaire colleges (de Diatriben) werden opgetekend. Z’n gedachten werden samengevat in het Encheiridion - letterlijk: in de hand passend, later: Zakboekje - dat door de eeuwen heen velen beïnvloedde: van keizers (Marcus Aurelius) en kerkvaders (Augustinus) tot kloosterordes (Benedictijnen). Het Zakboekje bestaat uit 53 zogenoemde raadgevingen, vaak voorafgegaan door een inleidende alinea over het menselijk handelen.

 

In deze reeks van korte artikelen gaat het er vooral om, een denker of beweging heel eventjes te volgen via een boek of ander geschrift. In het geval van het Zakboekje doe ik dat aan de hand van enkele karakteristieke citaten.

 

Over beïnvloeding door anderen: ‘Neem eens aan dat een ander jouw lichaam aan een willekeurige voorbijganger ter beschikking stelt. Je zou in dat geval hoogst verontwaardigd zijn. Maar je acht je niet te min om je geest door de eerste de beste te laten beïnvloeden, doordat je volledig van slag en diep geschokt bent als mensen je beledigen.’ (28)

En: ‘Dit typeert de houding van een gewoon mens: nooit verwacht hij profijt of ongemak van zichzelf, maar altijd van de buitenwereld. Het kenmerkende van een filosoof is juist dat hij alle profijt en ongemak alleen van zichzelf verwacht... Het laat hem koud of hij een onnozele of domme indruk maakt...’

 

Over de aanpak van problemen: ‘Alles kun je op twee manieren aanpakken: de ene heeft effect, de andere niet. Stel nu dat je broer je slecht heeft behandeld. Pak het probleem dan niet aan vanuit het perspectief dat hij je onrecht heeft aangedaan (want daarmee kun je het probleem niet oplossen), maar liever vanuit het perspectief dat hij je broer is, dat je samen met hem bent opgegroeid; dan wordt de zaak hanteerbaar.’  (43)

 

Over logica en oordelen: ‘De volgende redeneringen zijn niet logisch: “Ik ben rijker dan jij, dus ik ben beter”;  “Ik ben welsprekender dan jij, dus ik ben beter”. De volgende redeneringen zijn wel logisch: “Ik ben rijker dan jij, dus mijn bezit is groter dan dat van jou”; “Ik ben welsprekender dan jij, dus mijn spreekvaardigheid is beter”. Je bent zelf toch geen bezit of spreekvaardigheid?’. (44)

En: ‘Neem eens aan dat iemand zich snel wast. Zeg dan niet dat hij een verkeerde manier van wassen heeft, maar alleen dat hij dat snel doet. Of iemand drinkt veel wijn; zeg dan niet dat hij een slechte drinkgewoonte heeft, maar alleen dat hij veel drinkt. Want hoe kun je nu weten dat hij slecht handelt, als je zijn beweegredenen niet precies kent?’ (45)

 

De bibliotheek mag haar exemplaar dan verramsjt hebben, gelukkig is het Zakboekje nog steeds in het Nederlands verkrijgbaar - inmiddels zelfs in een vierde druk. En dus kunnen we, 1900 jaar nadat Epiktetos zijn colleges gaf, nog steeds stilstaan bij raadgevingen als deze: ‘Noem jezelf nooit een filosoof... Handel er maar naar’. En voor ‘filosoof’ kun je, dat is wel duidelijk, ook andere woorden invullen. Zijn boodschap: mens, ga niet prat op wat je bent of doet.

 

Anne Lever

 

*) Een helder overzicht van de Stoa – perioden, ideeën, mensen - is o.a. te vinden bij de Nederlandse Wikipedia.

*

 

Epiktetos: Zakboekje. Vertaald en toegelicht door Hein L. van Dolen en Charles Hupperts. 95 pp,  1e druk, Uitgeverij SUN 1994.

(In 2009 verscheen de 4e druk van deze vertaling bij Uitgeverij Boom.)

 

Een hoofdstuk uit Epiktetos’ Diatriben is te vinden in:

Piet Gerbrandy: De mens is een dier dat kan denken – Een bloemlezing uit de Griekse en Romeinse filosofie, 607 pp, Uitgeverij Contact, 2001.

(In 2010 is dit boek alleen nog tweedehands verkrijgbaar.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hoogtelijnen.nl  -   beschouwingen & utopieën  -   contact@hoogtelijnen.nl

 

 

 

 

 

 

 

</div