hoogtelijnen.nl      digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek      het woord (2)

 

 

 

over ton lemaire: de paradox van de barbaar

 

 

de gedachte (2)  -  anne lever   -   mei 2007

 

 

Artikelenreeks ‘de gedachte’

 

In deze serie artikelen op Hoogtelijnen wordt telkens ingezoomd op een element uit het gedachtengoed van een denker, een organisatie of een beweging.

 

 

Op de hoogte blijven?

 

De e-nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt  ± 1 x p. mnd. Mail naar contact@hoogtelijnen.nl en vermeld:

‘aanmelden nieuwsbrief hoogtelijnen’.

 

 

 

 

 

 

De paradox van de barbaar

 

Uit: ‘Binnenwegen – essays en excursies’

 

 

Van de filosoof Ton Lemaire (1941) zijn meerdere boeken in mijn boekenkast te vinden. Over de waarde der kulturen -  een inleiding in de kultuurfilosifie is van die boeken het oudste. Het verscheen in 1976 en is een erudiet boek over ‘de kwestie van de verscheidenheid van kulturen tegen de achtergrond van de relatie van de westerse kultuur tot de rest van de mensheid’.  De strekking is volgens Lemaire zelf, dat ‘terwille van een menswaardige toekomst voor de hele mensheid de kristelijke, kapitalistische, industriële beschaving zou moeten worden opgevolgd door een naturalistische, socialistische, post-industriële kultuur’. Het is een behoorlijk abstract en theoretisch boek, dat ik indertijd erg waardeerde maar toch nooit helemaal uit heb gelezen.

 

Ton Lemaire schrijft nog steeds. Maar hoe ànders is zijn werk geworden, vooral sinds hij – inmiddels alweer een jaar of vijftien geleden - verhuisde van Nijmegen naar een huisje in Frankrijk. In zijn recenter werk zijn filosofen of grote maatschappelijke theoriëen soms ver te zoeken. Zoals in het boek Wandelenderwijs uit 1997. Hier maakt hij ons bijvoorbeeld deelgenoot van zijn overpeinzingen tijdens een middag aan de rivier. In het dit voorjaar verschenen Op vleugels van de ziel lijkt alles bij elkaar te komen.  De wandelaar van de laatste jaren, de beschouwer ‘met open zinnen’, vertelt met passie over vogels en laat ons tegelijkertijd profiteren van zijn kennis van oude en nieuwe culturen. Filosofen en dichters begeleiden hem.

 

De afgelopen weken herlas ik – met vreugde - delen van zijn werk. Op deze plaats wil ik het spoor volgen van (een deel van) het essay De paradox van de barbaar uit 1986, verschenen in het tijdschrift Wijsgerig Perspectief en twee jaar later opgenomen in Lemaires bundel Binnenwegen – essays en excursies.  Hier bevindt Lemaire zich middenin de zojuist beschreven ontwikkeling van denken en werk. Zijn schrijven is toegankelijker geworden, maar de theorie vormt meestal wel het stevige raamwerk van z’n betoog.

 

De anderen of wijzelf?

 

In het essay De paradox van de barbaar gaat Lemaire in op het etnocentrisme, een bij alle volken bestaande ‘neiging om de eigen leef- en denkwereld de meest normale en zelfs beste te vinden’. Anderen zijn dan dus minderwaardig: wilden, heidenen, primitieven. Het meest klassieke begrip hiervoor is de ‘barbaar’, waarmee de oude Grieken niet-Grieken aanduidden. Deze niet-Grieken konden niet normaal spreken, d.w.z. ze kenden geen Grieks, en daarmee werden ze geacht minder rationeel, minder mens te zijn. Aristoteles noemt deze barbaren in zijn Politica slaven van nature.

Tijdens de ontdekkingsreizen van de Europeanen in de zestiende eeuw zagen de veroveraars de verre volken als barbaren, en omgekeerd was het niet veel anders.

 

In diezelfde tijd ontstonden er in Europa tegengeluiden. Zo beroept de Spaanse priester Las Casas zich op de christelijke gedachte van de gelijkheid van mensen en noemt hij de Spanjaarden zelf vanwege hun wreedheden barbaren. Wat later stelt de humanist Montaigne dat de Europeanen in barbaarsheid de Indianen overtreffen. Montaigne is bovendien overtuigd van de betrekkelijkheid van datgene wat mensen als waar en goed beschouwen. Maar: ‘ieder noemt barbaarsheid wat niet tot zijn gewoonte hoort’. 

In de twintigste eeuw gaat de Franse antropoloog Lévi-Strauss nog een stap verder: wanneer we maar voldoende afstand nemen tot onszelf zullen we, stelt hij vijftig jaar geleden, meer begrip krijgen voor andermans cultuur en meer oog krijgen voor de eigen ‘barbaarsheid’. Ook hij signaleert de universele neiging van samenlevingen om de mensheid op te laten houden bij de grenzen van de eigen groep. Zo gaat dat dus over en weer. Lévi-Strauss zegt daarom, dat je zelf een barbaar bent als je denkt dat anderen barbaren zijn. Dat betekent dat er zonder etnocentrisme dus ook geen barbaren meer bestaan.

 

Een paradox

 

Je zou denken dat het verhaal hiermee af is: de antropologie moet ons bewust maken van etnocentrisme en ons laten zien dat er geen barbaren bestaan. Maar, stelt Lemaire nu, er is met Lévi-Strauss’ redenering toch iets raars aan de hand. Krachtens zijn eigen formule blijkt hij namelijk een barbaar te zijn: ‘hij vindt immers dié houding barbaars die anderen tot barbaren bestempelt’. 

De antropoloog die wil ontsnappen aan deze dreigende tegenspraak, moet, stelt Lemaire, ofwel relativist worden (dus niet discrimineren tussen hen die de menselijkheid van allen erkennen en degenen die de eigen groep hoger achten), ofwel de morele superioriteit toekennen aan diegenen die ‘aan geen enkel lid van de menselijke soort het mens-zijn onthouden’. In het eerste geval is noch etnocentrisme noch racisme te veroordelen en in het tweede geval is de antropoloog de eigenlijke niet-barbaar, dus proto-type van de beschaafde mens.

 

Lemaire gaat vervolgens in op de tweede positie door de filosoof Kolakowski ten tonele te voeren. Deze stelt (in 1983), dat de antropologie berust op het Europese vermogen van zelfkritiek, openheid en onzekerheid. Maar dan moeten we ook consequent zijn, zegt hij: wanneer we onszelf als barbaren beschouwen zo lang we onze culturele exclusiviteit beschermen, dus etnocentrisch zijn,  ‘moeten we ook al diegenen als barbaren beschouwen die net zo gevangen zijn in hun eigen exclusiviteit, fanatici van een andere traditie’.

 

Anne Lever

 

 

Ton Lemaire: Binnenwegen – essays en excursies (Ambo, 1988)

Het essay ‘De paradox van de barbaar’ verscheen eerder in Wijsgerig Perspectief (Jrg 27, nr. 4.)

 

 

¨ 11 mei 2007 ¨

 

 

 

 

 

 

 

Op de hoogte blijven?

 

De e-nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt  ± 1 x p. mnd. Mail naar contact@hoogtelijnen.nl en vermeld:

‘aanmelden nieuwsbrief hoogtelijnen’.

 

 

 

www.hoogtelijnen.nl  -   beschouwingen & utopieën  -   contact@hoogtelijnen.nl