cantate bwv 182 Himmelsönig, sei
willkommen
|
hoogtelijnen.nl digitaal
magazine over kunst, natuur, mens en politiek de bach-cantates |
||||||
|
j.s. bach: cantate bwv 182 Himmelskönig,
sei willkommen
vlnr: Duccio, Intocht
in Jeruzalem (1308, Maestà, detail altaarstuk kathedraal vanSiena); Anselm
Kiefer, Palmsonntag (2006); Joh. Seb. Bach; Anselm
Kiefer, Palmsonntag (detail) © Anne Lever |
||||||
|
|
||||||
|
Op de hoogte blijven? De algemene e-Nieuwsbrief van
Hoogtelijnen verschijnt 1 à 2 x p.
mnd. De speciale e-Nieuwsbrief over het cantate-project verschijnt
onregelmatig. Aanmelden? Kijk onderaan deze pagina. |
Laatste herziene versie: 16 03 08 (Eerste versie: 22 06 04) Alle Bach-pagina’s op
Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom. |
Inleiding op cantate-project Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een
inleiding op het project ook nieuws en voorzichtige aanbevelingen. Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’. |
||||
|
|
||||||
|
1703-1707 ¨Arnstadt Organist van de Neue Kirche |
1707-1708 ¨ Mühlhausen Organist van de
St.-Blasiuskirche |
1708-1717 ¨ Weimar Organist &
concertmeester v. d. Hofkapel |
1717-1723 ¨ Köthen Kapelmeester
van vorst Leopold von Anhalt-Köthen |
1723-1750 ¨ Leipzig Thomascantor > ’23-’24 (1e Jaargang) > ’24-’25 (2e
Jaargang) > ’25-’27 (3e Jaargang) > ’28-’29 (4e Jaargang) > 1729 en later |
||
|
Datering Palmzondag, Weimar 25 03
1714. Heruitvoeringen in Leipzig op Maria-Boodschap in 1724 (en wellicht
1728). Bezetting Solisten: alt, tenor, bas. Koor (alt, sopraan, tenor, bas) Blokfluit / viool I/II / altviool I/II / continuo Teksten Tenzij hieronder anders vermeld: Salomo Franck
(waarschijnlijk) |
||||||
|
|
||||||
|
Vooraf Concertmeester op Palmzondag Het
is de eerste cantate die Bach schreef als gevolg van zijn benoeming tot
concertmeester. Aan deze benoeming was de opdracht gekoppeld maandelijks
nieuwe stukken uit te voeren. In dit eerste jaar, waarin hij bv. ook BWV 12,
BWV 172 en BWV 21 componeerde, stelde hij aan het koor hoge eisen, in de
jaren hieropvolgend was de rol van het koor beperkter (Wolff, blz 76). Deze cantate voor Palmzondag
– met als thema de intocht van Jezus in Jeruzalem - bestaat uit niet minder
dan drie koraaldelen en drie aria's, met daarnaast een recitatief en een
inleidend instrumentaal deel. Dit alles in een beperkte bezetting vanwege de
lijdenstijd / passietijd: een fluit, twee violen, twee altviolen en basso
continuo. Desondanks is het een bijzonder kleurrijk werk. In Leipzig breidde Bach de
instrumentale delen uit. In de tekst wordt de intocht van
Jezus vergeleken met het binnengaan in het hart van de gelovigen. Het is de
overwinning van Jezus over lijden en dood.
Al staat het juichende volk centraal, toch is er ook al een
vooruitwijzing naar de periode vlak erna: ineens geen hosanna-roepende mensen
meer, maar een menigte die ‘kruisigt hem’ schreeuwt. Op deze dag werd tijdens de
dienst Mattheüs 21 vs 1-9 gelezen: Toen ze Jeruzalem naderden
en bij Betfage op de Olijfberg kwamen, stuurde Jezus er twee leerlingen op
uit. Zijn opdracht luidde: ‘Ga naar het dorp dat daar ligt. Vrijwel direct
zullen jullie er een ezelin zien, die daar vastgebonden staat met haar
veulen. Maak de dieren los en breng ze bij me. En als iemand jullie iets
vraagt, antwoord dan: “De Heer heeft ze nodig”. Dan zal men ze meteen
meegeven.’ Dit is gebeurd opdat in vervulling zou gaan wat gezegd is door de
profeet: ‘Zeg tegen Sion: “Kijk, je koning is in aantocht, hij is zachtmoedig
en rijdt op een ezelin en op een veulen, het jong van een lastdier.”’ De leerlingen gingen op weg
en deden wat Jezus hun had opgedragen. Ze brachten de ezelin en het veulen
mee, legden er mantels op en liet Jezus daarop plaatsnemen. Vanuit de menigte
spreidden velen hun mantels op de weg uit, anderen braken twijgen van de
bomen en spreidden die uit op de weg. De talloze mensen die voor hem uit
liepen en achter hem aan kwamen, riepen luidkeels: ‘Hosanna voor de Zoon van
David! Gezegend hij die komt in de naam van de Heer. Hosanna in de hemel!’ (vs 10-11: Toen hij
Jeruzalem binnenging, raakte de hele stad in rep en roer. ‘Wie is die man?’
wilde men weten. Uit de menigte werd geantwoord: ‘Dat is Jezus, de profeet
uit Nazaret in Galilea’.) |
||||||
|
|
||||||
|
De cantate |
||||||
|
1. Sonata |
1. Sonata Fluit, viool I/II (violino concertante, violino di
ripieno) altviool I/II / continuo (cello) De cantate begint (zoals
meestal bij de vroege cantates) met een instrumentale inleiding, een
heerlijke, enigszins gedragen sonata, met een hoofdrol voor de fluit. Het woord
Himmelskönig is in het ritme terug te vinden, evenals de gang van de
ezel waarop Jezus Jeruzalem binnenreed. |
|||||
|
2. Coro Himmelskönig, sei willkommen, |
2. Koor Fluit, viool, altviool I/II, cello, continuo Vervolgens zingt het koor de
'titelsong', een introductie op de tekst die gaat volgen. Het is een
welkomstlied voor de Himmelskönig: het volk staat aan de kant van de weg
en zwaait ter verwelkoming met palmbladeren. Danst het koor? |
|||||
|
3. Recitativo Siehe, ich komme, im Buch ist von mir geschrieben; deinen
Willen, mein Gott, tu ich gerne. |
3. Recitatief (bas) Continuo Psalm 40 vs 8-9 (vs 7: Offers en gaven verlangt u niet, brand- en
reinigingsoffers vraagt u niet. Nee, u hebt mijn oren voor u geopend) en
nu kan ik zeggen: ‘Hier ben ik, over mij is in de boekrol geschreven’. Uw wil
te doen, mijn God, verlang ik. Een kort recitatief van de bas:
Jezus drukt zijn onderwerping uit aan de wil van zijn vader. |
|||||
|
4. Aria Starkes Lieben, |
4. Aria (bas) Viool, altviool I/II, continuo
Volgt een prachtige bas-aria in
C-majeur met een schitterende vioolmelodie. Over Gods machtige liefde. |
|||||
|
5. Aria Leget euch dem Heiland unter, |
5. Aria (alt)
Fluit solo, continuo
De tweede aria, een meditatief Largo,
wordt gezongen door de alt en is het centrale deel van deze cantate. Deze
keer mag de fluit uitpakken: een melodie die na een paar keer luisteren
helemaal in je gaat zitten (al is het moeilijk om dit met al z'n fantastische
wendingen te kunnen nazingen of -spelen). Wat moet het een feest zijn om hier
de fluitpartij te spelen! Ondertussen zingt de alt ook iets prachtigs. Bijna acht minuten laat Bach
ons horen dat de toewijding aan god voor ons van het allergrootste belang is.
Maar gewoon genieten mag vast ook wel. |
|||||
|
6. Aria Jesu, lass durch Wohl und Weh |
6. Aria (tenor) Continuo
In de derde aria (6) is
het de beurt aan de tenor en en een drukke continuo. Een prachtig samenspel.
Of misschien beter: tegenspel? Staan we met deze muziek al bij het kruis? In elk geval wordt
vooruitgelopen op de week die zal volgen, een week waarin het volk Jezus niet
zal toejuichen maar ‘kruisigt hem’ zal roepen. |
|||||
|
7. Choral Jesu, deine Passion |
7. Koraal Fluit, viool, altviool I/II, cello, continuo
Tekst: Paul Stockmann (1633) Dan volgt het complexe en
massieve koraal Jesu, deine Passion ist mir lauter Freude, die is
geschreven in de stijl van Pachelbel. In Wolff (blz. 180) wordt vermeld dat
de zettingen verwant zijn aan zestiende- eeuwse voorgangers rond Luther. Zou
dit bij de kerkgangers in 1714 een gevoel van vertrouwdheid hebben opgewekt
dat sterker is dan bij de rest van de cantate? In elk geval is dit ook dit is
Bach. Dan volgt een feestelijk duet van sopraan en tenor - ons
hart wordt verlicht, de nacht van de zonde is verdwenen. |
|||||
|
8. Choral So lasset uns gehen in Salem der Freuden, |
8. Koraal Fluit, viool, altviool I/II,
cello, continuo Een veel 'lichter' slotkoor -
dat in opbouw en thema lijkt op het openingskoor van de cantate Sie werden
aus Saba alle kommen (BWV 65) - benadrukt nog eens dat er om
draait dat je in liefde en lijden bij de 'koning' bent. En zo brengt het de
vreugde van de eerste twee delen terug, al is er ook nadruk op het woord
‘Leiden’ (lijden). Jezus gaat voorop en wijst de weg. Prachtig gebruik van de
permutatie-fuga, met schijnbaar oneindig veel subtiele variaties. (‘De permutatie-fuga is zo
genoemd omdat de stemmen op canon-achtige wijze inzetten, terwijl twee of
drie neventhema’s na het verschijnen van het hoofdthema, als een snoer
kralen, in iedere stem inzetten. Na de aanvankelijke expositie kan de
volgorde van de inzetten veranderd worden en de hele constructie naar een
andere toonaard worden getransponeerd om verschillende permutaties van het
originele materiaal te verkrijgen. Het resultaat is een strak geconstrueerde,
zij het wat mechanische fuga. De permutatie-fuga was Bachs opmerkelijk
vernieuwende benadering van het strikte contrapunt...’ George
B. Stauffer in Wolff, blz. 100/1.)
|
|||||
|
|
||||||
|
Het slot van Weimar in Bachs tijd |
||||||
|
|
||||||
|
De belangrijkste bronnen - De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003). - Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach (Uitg.
Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000). - Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf &
Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929, blz. 522 en 523). - cd-Boekje Suzuki, tekst Tadashi Isoyama. - cd-Boekje Pieter Jan Leusink, tekst Dingeman van Wijnen
(Brilliant Classics). - De
Bijbelteksten zijn ontleend aan ‘De
Nieuwe Bijbelvertaling’, ©
Nederlands Bijbelgenootschap, 2004. De Bach-cantates op internet > http://www.xs4all.nl/~eduardvh/ (Nederlandstalig) > http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig) > http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig:
alle teksten van Bachs vocale werk) Bach-inleidingen op internet > http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig) > http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig) > http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig) Bach startpagina’s > http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig,
ism Startpagina) > http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig) > http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig:
Bach Central Station) |
||||||
|
|
||||||
|
e-Nieuwsbrief Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen
van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of
uitgebreid. a. Wil je op de
hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief
de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld
‘aanmelden e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’. b. Wil je alleen op
de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan
ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v.
‘aanmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’. Afmelden gaat even
eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’
resp. ‘afmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’. |
||||||
|
www.hoogtelijnen.nl - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl |
||||||
