cantate bwv 182 Himmelsönig, sei willkommen

 

 

hoogtelijnen.nl   digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek   de bach-cantates

 

 

 

 

j.s. bach:  cantate bwv 182

 

Himmelskönig, sei willkommen

 

 

      

 

 

 vlnr: Duccio, Intocht in Jeruzalem (1308, Maestà, detail altaarstuk kathedraal vanSiena); Anselm Kiefer, Palmsonntag (2006); Joh. Seb. Bach; Anselm Kiefer, Palmsonntag (detail)

 

 

© Anne Lever

 

 

 

 

 

Op de hoogte blijven?

 

De algemene e-Nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt  1 à 2 x p. mnd. De speciale e-Nieuwsbrief over het cantate-project verschijnt onregelmatig. Aanmelden?

Kijk onderaan deze pagina.

 

 

Laatste herziene versie:

16 03 08

(Eerste versie: 22 06 04)

 

 

Alle Bach-pagina’s op Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom.

 

Inleiding op cantate-project

 

Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een inleiding op het project ook nieuws en voorzichtige aanbevelingen.

Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’.

 

 

 

 

1703-1707

 

¨Arnstadt

 

Organist van de Neue Kirche

 

1707-1708

 

¨ Mühlhausen

 

Organist van de St.-Blasiuskirche

 

1708-1717

 

¨ Weimar

 

Organist & concertmeester v. d. Hofkapel

 

1717-1723

 

¨ Köthen

 

Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen

 

1723-1750

 

¨ Leipzig

 

Thomascantor

 

> ’23-’24 (1e Jaargang)

> ’24-’25 (2e Jaargang)

> ’25-’27 (3e Jaargang)

> ’28-’29 (4e Jaargang)

> 1729 en later

 

 

Datering

 

Palmzondag, Weimar 25 03 1714. Heruitvoeringen in Leipzig op Maria-Boodschap in 1724 (en wellicht 1728).

 

 

Bezetting

 

Solisten: alt, tenor, bas.

Koor (alt, sopraan, tenor, bas)

Blokfluit /  viool I/II / altviool I/II / continuo

 

 

Teksten

 

Tenzij hieronder anders vermeld: Salomo Franck (waarschijnlijk)

 

 

 

 

 

Vooraf

 

Concertmeester op Palmzondag

 

 

Het is de eerste cantate die Bach schreef als gevolg van zijn benoeming tot concertmeester. Aan deze benoeming was de opdracht gekoppeld maandelijks nieuwe stukken uit te voeren. In dit eerste jaar, waarin hij bv. ook BWV 12, BWV 172 en BWV 21 componeerde, stelde hij aan het koor hoge eisen, in de jaren hieropvolgend was de rol van het koor beperkter (Wolff, blz 76).

 

Deze cantate voor Palmzondag – met als thema de intocht van Jezus in Jeruzalem - bestaat uit niet minder dan drie koraaldelen en drie aria's, met daarnaast een recitatief en een inleidend instrumentaal deel. Dit alles in een beperkte bezetting vanwege de lijdenstijd / passietijd: een fluit, twee violen, twee altviolen en basso continuo. Desondanks is het een bijzonder kleurrijk werk.

In Leipzig breidde Bach de instrumentale delen uit.

 

In de tekst wordt de intocht van Jezus vergeleken met het binnengaan in het hart van de gelovigen. Het is de overwinning van Jezus over lijden en dood.  Al staat het juichende volk centraal, toch is er ook al een vooruitwijzing naar de periode vlak erna: ineens geen hosanna-roepende mensen meer, maar een menigte die ‘kruisigt hem’ schreeuwt. 

 

Op deze dag werd tijdens de dienst  Mattheüs 21 vs 1-9 gelezen:

Toen ze Jeruzalem naderden en bij Betfage op de Olijfberg kwamen, stuurde Jezus er twee leerlingen op uit. Zijn opdracht luidde: ‘Ga naar het dorp dat daar ligt. Vrijwel direct zullen jullie er een ezelin zien, die daar vastgebonden staat met haar veulen. Maak de dieren los en breng ze bij me. En als iemand jullie iets vraagt, antwoord dan: “De Heer heeft ze nodig”. Dan zal men ze meteen meegeven.’ Dit is gebeurd opdat in vervulling zou gaan wat gezegd is door de profeet: ‘Zeg tegen Sion: “Kijk, je koning is in aantocht, hij is zachtmoedig en rijdt op een ezelin en op een veulen, het jong van een lastdier.”’

De leerlingen gingen op weg en deden wat Jezus hun had opgedragen. Ze brachten de ezelin en het veulen mee, legden er mantels op en liet Jezus daarop plaatsnemen. Vanuit de menigte spreidden velen hun mantels op de weg uit, anderen braken twijgen van de bomen en spreidden die uit op de weg. De talloze mensen die voor hem uit liepen en achter hem aan kwamen, riepen luidkeels: ‘Hosanna voor de Zoon van David! Gezegend hij die komt in de naam van de Heer. Hosanna in de hemel!’

(vs 10-11: Toen hij Jeruzalem binnenging, raakte de hele stad in rep en roer. ‘Wie is die man?’ wilde men weten. Uit de menigte werd geantwoord: ‘Dat is Jezus, de profeet uit Nazaret in Galilea’.)

 

 

 

 

 

 

De cantate

 

 

 

1. Sonata

 

1. Sonata

 

Fluit, viool I/II (violino concertante, violino di ripieno) altviool I/II / continuo (cello)

 

De cantate begint (zoals meestal bij de vroege cantates) met een instrumentale inleiding, een heerlijke, enigszins gedragen sonata, met een hoofdrol voor de fluit. Het woord Himmelskönig is in het ritme terug te vinden, evenals de gang van de ezel waarop Jezus Jeruzalem binnenreed.

 

 

2. Coro

 

Himmelskönig, sei willkommen,
Laß auch uns dein Zion sein!
    Komm herein,
    Du hast uns das Herz genommen.

 

 

2. Koor

 

Fluit, viool, altviool I/II, cello, continuo

 

Vervolgens zingt het koor de 'titelsong', een introductie op de tekst die gaat volgen. Het is een welkomstlied voor de Himmelskönig: het volk staat aan de kant van de weg en zwaait ter verwelkoming met palmbladeren. Danst het koor?

 

 

3. Recitativo

 

Siehe, ich komme, im Buch ist von mir geschrieben; deinen Willen, mein Gott, tu ich gerne.

 

 

3. Recitatief (bas)

 

Continuo

 

Psalm 40 vs 8-9

(vs 7: Offers en gaven verlangt u niet, brand- en reinigingsoffers vraagt u niet. Nee, u hebt mijn oren voor u geopend) en nu kan ik zeggen: ‘Hier ben ik, over mij is in de boekrol geschreven’. Uw wil te doen, mijn God, verlang ik.

 

Een kort recitatief van de bas: Jezus drukt zijn onderwerping uit aan de wil van zijn vader.

 

 

4. Aria

 

Starkes Lieben,
Das dich, großer Gottessohn,
Von dem Thron
Deiner Herrlichkeit getrieben,
Dass du dich zum Heil der Welt
Als ein Opfer vorgestellt,
Dass du dich mit Blut verschrieben.

 

 

4. Aria (bas)

 

Viool, altviool I/II, continuo

 

Volgt een prachtige bas-aria in C-majeur met een schitterende vioolmelodie. Over Gods machtige liefde.

 

 

5. Aria

 

Leget euch dem Heiland unter,
Herzen, die ihr christlich seid!
    Tragt ein unbeflecktes Kleid
    Eures Glaubens ihm entgegen,
    Leib und Leben und Vermögen
    Sei dem König itzt geweiht.

 

5. Aria (alt)

 

Fluit solo, continuo

 

De tweede aria, een meditatief Largo, wordt gezongen door de alt en is het centrale deel van deze cantate. Deze keer mag de fluit uitpakken: een melodie die na een paar keer luisteren helemaal in je gaat zitten (al is het moeilijk om dit met al z'n fantastische wendingen te kunnen nazingen of -spelen). Wat moet het een feest zijn om hier de fluitpartij te spelen! Ondertussen zingt de alt ook iets prachtigs.

Bijna acht minuten laat Bach ons horen dat de toewijding aan god voor ons van het allergrootste belang is. Maar gewoon genieten mag vast ook wel.

 

 

6. Aria

 

Jesu, lass durch Wohl und Weh
Mich auch mit dir ziehen!
    
Schreit die Welt nur "Kreuzige!",
    So lass mich nicht fliehen,
    Herr, von deinem Kreuzpanier;
    Kron und Palmen find ich hier.

 

 

6. Aria (tenor)

 

Continuo

 

In de derde aria (6) is het de beurt aan de tenor en en een drukke continuo. Een prachtig samenspel. Of misschien beter: tegenspel? Staan we met deze muziek al bij het kruis?

In elk geval wordt vooruitgelopen op de week die zal volgen, een week waarin het volk Jezus niet zal toejuichen maar ‘kruisigt hem’ zal roepen.

 

 

 

 

7. Choral

 

Jesu, deine Passion
Ist mir lauter Freude,
Deine Wunden, Kron und Hohn
Meines Herzens Weide;
Meine Seel auf Rosen geht,
Wenn ich dran gedenke,
In dem Himmel eine Stätt
Uns deswegen schenke.

 

 

7. Koraal 

 

Fluit, viool, altviool I/II, cello, continuo

 

Tekst: Paul Stockmann (1633)

 

 

Dan volgt het complexe en massieve koraal Jesu, deine Passion ist mir lauter Freude, die is geschreven in de stijl van Pachelbel. In Wolff (blz. 180) wordt vermeld dat de zettingen verwant zijn aan zestiende- eeuwse voorgangers rond Luther. Zou dit bij de kerkgangers in 1714 een gevoel van vertrouwdheid hebben opgewekt dat sterker is dan bij de rest van de cantate? In elk geval is dit ook dit is Bach.

 

Dan volgt een feestelijk duet van sopraan en tenor - ons hart wordt verlicht, de nacht van de zonde is verdwenen.

 

 

8. Choral

 

So lasset uns gehen in Salem der Freuden,
Begleitet den König in Lieben und Leiden.
    Er gehet voran
    Und öffnet die Bahn.

 

 

8. Koraal

 

Fluit, viool, altviool I/II, cello, continuo

 

Een veel 'lichter' slotkoor - dat in opbouw en thema lijkt op het openingskoor van de cantate Sie werden aus Saba alle kommen (BWV 65) - benadrukt nog eens dat er om draait dat je in liefde en lijden bij de 'koning' bent. En zo brengt het de vreugde van de eerste twee delen terug, al is er ook nadruk op het woord ‘Leiden’ (lijden). Jezus gaat voorop en wijst de weg.

Prachtig gebruik van de permutatie-fuga, met schijnbaar oneindig veel subtiele variaties.

 

(‘De permutatie-fuga is zo genoemd omdat de stemmen op canon-achtige wijze inzetten, terwijl twee of drie neventhema’s na het verschijnen van het hoofdthema, als een snoer kralen, in iedere stem inzetten. Na de aanvankelijke expositie kan de volgorde van de inzetten veranderd worden en de hele constructie naar een andere toonaard worden getransponeerd om verschillende permutaties van het originele materiaal te verkrijgen. Het resultaat is een strak geconstrueerde, zij het wat mechanische fuga. De permutatie-fuga was Bachs opmerkelijk vernieuwende benadering van het strikte contrapunt...’  George B. Stauffer in Wolff, blz. 100/1.)

 

 

 

 

 

 

 

Het slot van Weimar in Bachs tijd

 

 

 

 

 

 

De belangrijkste bronnen

 

 

- De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003).

- Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach  (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000).

- Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929, blz. 522 en 523).

- cd-Boekje Suzuki, tekst Tadashi Isoyama.

- cd-Boekje Pieter Jan Leusink, tekst Dingeman van Wijnen (Brilliant Classics).

- De Bijbelteksten zijn ontleend aan ‘De Nieuwe Bijbelvertaling’, © Nederlands Bijbelgenootschap, 2004.

 

 

De Bach-cantates op internet

> http://www.xs4all.nl/~eduardvh/ (Nederlandstalig)

> http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig)

> http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk)

 

Bach-inleidingen op internet

> http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig)

> http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig)

> http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig)

 

Bach startpagina’s

> http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina) 

> http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig)

> http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)

 

 

 

 

 

 

e-Nieuwsbrief

 

 

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid.

 

a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’.

 

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’.

 

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’.

 

 

 

 

 

 

www.hoogtelijnen.nl  - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl