De Bach-cantates

 

BWV 147     Herz und Mund und Tat und Leben

 

 

 

 

 

         

 

 

 

 

 

 

 

Jesu, Joy of Man’s Desiring   -   Myra Hess

 

 

 

 

 

 

beschrijving voor www.hoogtelijnen.nl       © Anne Lever

 

 

startversie 04 08 04    laatste versie  25 07 05

 

 

 

 

1703-1707

 

¨Arnstadt

 

Organist van de Neue Kirche

 

1707-1708

 

¨ Mühlhausen

 

Organist van de St.-Blasiuskirche

 

1708-1717

 

¨ Weimar

 

Organist & concert-meester v. d. Hofkapel

1717-1723

 

¨ Köthen

 

Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen

 

1723-1750

 

¨ Leipzig

 

Thomascantor

 

> ’23-’24

   (1e Jaargang)

> ’24-’25

   (2e Jaargang)

> ’25-’27

   (3e Jaargang)

> ’28-’29

   (4e Jaargang)

> 1729 en later

 

 

 

 

Onze Lieve Vrouwe – Visitatie,  02 07 1723

 

Solisten: sopraan, alt, tenor, bas

Koor

Trompet, hobo I/II, hobo d’amore, hobo da caccia I/II, viool I/II, altviool, continuo  .

 

Teksten: Salomo Franck 1717; Umdichtung und Erweiterung eines unbekannten Bearbeiters; 6,10: Martin Jahn 1661

 

 

 

Een van de bekendste cantates van Bach, vooral door het schitterende koraal. Zie de toelichting bij 6.

 

Bach heeft voor de eerste Leipziger jaargang een eerdere, zesdelige versie (Weimar, 1716) uitgebreid tot een tiendelige cantate. Zo ontstond de mogelijkheid om een gedeelte vóór en een gedeelte ná de preek uit te voeren.

 

Op 1 en 9 na zijn de nummers, stelt Albert Schweitzer, ‘merkwürdig weich und innig’  gehouden.

‘Durchgängig verlaufen sie in Triolenbewegungen, die besonders in den beiden Choralphantasien für Chor und Orchester (6 en 10, A.L.) einzigartig wirken’.

Schweitzer moet denken aan het openingskoor van cantate 123, waar Bach ‘mit denselben Mitteln arbeitet.’    

 

 

 

 

Erster Teil

 

Eerste deel

 

 

1. Coro

 

Herz und Mund und Tat und Leben
Muß von Christo Zeugnis geben
Ohne Furcht und Heuchelei,
Dass er Gott und Heiland sei

 

1. Koor

 

trompet, hobo I/II, viool I/II, altviool, continuo 


Het openingskoor start met een geweldige fuga, ingeleid door orkest en trompet. De moeite waard om deze te blijven volgen als het koor mee gaat doen. Het swingt af en toe dat het een lieve lust is. Ook nog eens prachtige verbindingen tussen tekst en muziek... ohne Furcht und Heuchelei, dass er Gott und Heiland sei.

 

 

2. Recitativo

 

Gebenedeiter Mund!
Maria macht ihr Innerstes der Seelen
Durch Dank und Rühmen kund;
Sie fänget bei sich an,
Des Heilands Wunder zu erzählen,
Was er an ihr als seiner Magd getan.
O menschliches Geschlecht,
Des Satans und der Sünden Knecht,
Du bist befreit
Durch Christi tröstendes Erscheinen
Von dieser Last und Dienstbarkeit!
Jedoch dein Mund und dein verstockt Gemüte
Verschweigt, verleugnet solche Güte;
Doch wisse, dass dich nach der Schrift
Ein allzuscharfes Urteil trifft

 

 

2. Recitatief (tenor)

 

viool I/II, altviool, continuo 

 

Een recitatief waarin de tenor zingt van de bevrijding van de zondenlast.

 

 

 

3. Aria

 

Schäme dich, o Seele, nicht,
Deinen Heiland zu bekennen,
Soll er dich die seine nennen
Vor des Vaters Angesicht!
Doch wer ihn auf dieser Erden
Zu verleugnen sich nicht scheut,
Soll von ihm verleugnet werden,
Wenn er kommt zur Herrlichkeit

 

 

3. Aria (alt)

hobo d’amore, continuo 

 

Het recitatief van de tenor wordt gevolgd door een aria waarin alt en hobo allebei een prachtige rol spelen (blijf de hobo eens volgen). Het is ook werkelijk samenspel: Schäme dich, o Seel nicht, deinen Heiland zu bekennen.

 

4. Recitativo

 

Verstockung kann Gewaltige verblenden,
Bis sie des Höchsten Arm vom Stuhle stößt;
Doch dieser Arm erhebt,
Obschon vor ihm der Erde Kreis erbebt,
Hingegen die Elenden,
So er erlöst.
O hochbeglückte Christen,
Auf, machet euch bereit,
Itzt ist die angenehme Zeit,
Itzt ist der Tag des Heils: der Heiland heißt
Euch Leib und Geist
Mit Glaubensgaben rüsten,
Auf, ruft zu ihm in brünstigem Verlangen,
Um ihn im Glauben zu empfangen

 

 

4. Recitatief (bas)

continuo 

 

In het recitatief van de bas is er dan weer een hoofdrol voor de cello (continuo).

 

 

5. Aria

 

 

Bereite dir, Jesu, noch itzo die Bahn,
Mein Heiland, erwähle
Die gläubende Seele
Und siehe mit Augen der Gnade mich an!

 

5. Aria (sopraan)

 

viool solo, continuo 

 

En dan volgt die onbegrijpelijk mooie sopraan-aria waarin de viool je kippenvel bezorgt en de sopraan (als ze voorradig zijn) tranen laat komen. Hoe kan iemand dit componeren! 

 

 

6. Choral

 

 

Wohl mir, dass ich Jesum habe,
O wie feste halt ich ihn,
Dass er mir mein Herze labe,
Wenn ich krank und traurig bin.
Jesum hab ich, der mich liebet
Und sich mir zu eigen gibet;
Ach drum lass ich Jesum nicht,
Wenn mir gleich mein Herze bricht.

 

6. Koraal

trompet, hobo I/II, viool I/II, altviool, continuo 

 

Pfff, en het gaat nog door. Want het homofone (eenstemmige) koraal dat het eerste deel afsluit en dat aan het eind van het tweede deel een herhaling kent met nieuwe woorden, is ook al niet te beschrijven zo prachtig.

 

Misschien roept het direct herkenning op als je weet dat de melodie (o, die hobo’s!) gepopulariseerd is en bekend staat als Jesu, joy of man’s desiring.

Ikzelf kende het vooral van een hit van de francaise Frida Boccara en ik floot de melodie lang voordat ik wist dat het van Bach afkomstig was.

 

Overigens floot ook Maarten ’t Hart deze melodie, nadat hij als kind de beroemde pianobewerking van Myra Hess had gehoord en vervolgens nog Pierre Palla op het orgel. Maarten ’t Hart: ‘Mijn liefde voor de klassieke muziek vindt daar zijn oorsprong. ik vond (en vind) de melodie zo prachtig dat het een toetssteen werd.’

 

In de Volkskrant-rubriek WittemanWederhoor schrijft Paul Witteman op 28 mei 2005 eveneens over Myra Hess, een vrouw die tijdens de Tweede Wereldoorlog uitgroeide tot heldin en ‘wier verschijning doet denken aan een kogelstootster’. Haar dromerige arrangement werd ‘een ingetogen gebed voor het heil van de mensen die hun leven  geven  voor de vrijheid’. Witteman haalt een Britse journalist aan die in de trein een soldaat een mooie melodie hoorde fluiten (ja, alweer fluiten!): ‘Houdt u van Bach?’, vroeg de verslaggever verbaasd. ‘Nee’, zei de soldaat, ‘dat is niet van Bach, dat is van Myra Hess’. 

 

 

Zweiter Teil

 

 

Tweede deel

 

 

7. Aria T

Hilf, Jesu, hilf, dass ich auch dich bekenne
In Wohl und Weh, in Freud und Leid,
Dass ich dich meinen Heiland nenne
Im Glauben und Gelassenheit,
Dass stets mein Herz von deiner Liebe brenne.

 

 

7. Aria (tenor)

continuo, cello en viool

 

Het tweede deel begint met een aria (tenor) waarin de cello weer heerlijk zingt. Help Jezus help, dat ik je in voor- en tegenspoed mijn heiland noem! 

 

 

8. Recitativo

 

 

Der höchsten Allmacht Wunderhand
Wirkt im Verborgenen der Erden.
Johannes muss mit Geist erfüllet werden,
Ihn zieht der Liebe Band
Bereits in seiner Mutter Leibe,
Dass er den Heiland kennt,
Ob er ihn gleich noch nicht
Mit seinem Munde nennt,
Er wird bewegt, er hüpft und springet,
Indem Elisabeth das Wunderwerk ausspricht,
Indem Mariae Mund der Lippen Opfer bringet.
Wenn ihr, o Gläubige, des Fleisches Schwachheit merkt
Wenn euer Herz in Liebe brennet,
Und doch der Mund den Heiland nicht bekennet,
Gott ist es, der euch kräftig stärkt,
Er will in euch des Geistes Kraft erregen,
Ja Dank und Preis auf eure Zunge legen.

 

 

8. Recitatief (alt)


hobo da caccia I/II, continuo 

 

God sterkt de zwakke mens...

 

De tekst is afgeleid van het bijbelverhaal waarin Maria afreist naar haar familielid Elisabet, die op dat moment zwanger is (het kind is de profeet Johannes de Doper). Hieronder een stukje van dit verhaal. Maria, waarschijnlijk al zwanger van Jezus, komt aan in het huis van Zacharias en Elisabet:

 

Lucas 1 vs 41 e.v.:

Toen Elisabet de groet van Maria hoorde, sprong het kind op in haar schoot; ze werd vervuld met de heilige Geest en riep luid: ‘De meest gezegende ben je van alle vrouwen, en gezegend is de vrucht van je schoot! Wie ben ik dat de moeder van mijn Heer naar mij toe komt? Toen ik je groet hoorde, sprong het kind van vreugde op in mijn schoot. Gelukkig is zij die gelooft heeft dat de woorden van de Heer in vervulling zullen gaan’.    

 

Albert Schweitzer laat zien hoe Bach het ‘Hüpfen und Springen’  van het kind van Elisabet in de muziek terug laat komen. De hobo’ herhalen met korte onderbrekingen steeds de volgende ‘opeenvolging van stuiptrekkingen’:

 

 

 

 

9. Aria

 

Ich will von Jesu Wundern singen
Und ihm der Lippen Opfer bringen,
Er wird nach seiner Liebe Bund
Das schwache Fleisch, den irischen Mund
Durch heilges Feuer kräftig zwingen

 

 

9. Aria (bas)

trompet, hobo I/II, viool I/II, altviool, continuo  .

 

De blazers kondigen een aria aan waarin de bas zingt van Jezus’ wonderen.

 

 

10. Choral

 

Jesus bleibet meine Freude,
Meines Herzens Trost und Saft,
Jesus wehret allem Leide,
Er ist meines Lebens Kraft,
Meiner Augen Lust und Sonne,
Meiner Seele Schatz und Wonne;
Darum lass ich Jesum nicht
Aus dem Herzen und Gesicht

 

 

10. Koraal

 

trompet, hobo I/II, viool I/II, altviool, continuo 

 

Tot slot volgt, zoals gezegd, voor de tweede keer het koraal Jesus bleibet meine Freude.

 

 

 

 

 

 

¨ Belangrijkste bronnen:

 

- De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003)

- Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach  (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000)

- Informatie uit de cd-boekjes van Teldec (Gerhard Schuhmacher) en Brilliant Classics (Dingeman van Wijnen)

- Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908, blz. 528/529 (zevende druk, 1929)

- de Bijbelteksten zijn ontleend aan ‘De Nieuwe Bijbelvertaling’, © Nederlands Bijbelgenootschap, 2004.

 

- Internet

 

De Bach-cantates op internet

> http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig)

> http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk)

 

Bach-inleidingen op internet

> http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig)

> http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig)

> http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig)

 

Bach startpagina’s

> http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina) 

> http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig)

> http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)

 

 

¨ Mailinglist

 

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid:

 

a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden mailinglist Hoogtelijnen’.

 

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden mailinglist Bach-cantates’.

 

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘mailinglist Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden mailinglist Bach-cantates’.

 

¨¨¨

 

 

 

 

 

 

www.hoogtelijnen.nl  - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl