hoogtelijnen.nl   digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek   de bach-cantates

 

 

 

 

 

 

 

Anne Rensen: Hooglied II

Afmeting: 76 x 80 cm,  Gemengde techniek op papier

(website: zie onder bij ‘bronnen’)

 

 

 

bwv 140

 

Cantate

 

Wachet auf, ruft uns die Stimme

 

 

 

 

© Anne Lever

 

 

 

 

Startversie: 17 09 04    Laatste versie: 22 04 07

 

 

Op de hoogte blijven?

 

De algemene e-Nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt  1 à 2 x p. mnd. De speciale e-Nieuwsbrief over het cantate-project verschijnt onregelmatig. Aanmelden?

Kijk onderaan deze pagina.

 

 

 

 

Alle Bach-pagina’s op Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom.

 

 

Inleiding op cantate-project

 

Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een inleiding op het project ook nieuws en voorzichtige aanbevelingen.

Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’.

 

 

 

 

Bezetting

Solisten: sopraan, tenor en bas

Koor

Viool I&II, viool piccolo, altviool, hoorn, hobo I&II, tenorhobo (taille), continuo (orgel en fagot)

 

 

Datering

27ste Zondag na Trinitatis, 25.11.1731. Dit was een aanvulling op de tweede jaargang in Leipzig: een 27ste zondag na Trinitatis is er alleen als Pasen vroeg is, namelijk vóór 27 maart.

 

 

1703-1707

 

¨Arnstadt

 

Organist van de Neue Kirche

 

 

1707-1708

 

¨ Mühlhausen

 

Organist van de St.-Blasiuskirche

 

 

1708-1717

 

¨ Weimar

 

Organist & concert-meester v. d. Hofkapel

 

 

1717-1723

 

¨ Köthen

 

Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen

 

 

1723-1750

 

¨ Leipzig

 

Thomascantor

 

> ’23-’24 (1e Jaargang)

> ’24-’25 (2e Jaargang)

> ’25-’27 (3e Jaargang)

> ’28-’29 (4e Jaargang)

> 1729 en later

 

 

 

 

 

Vooraf

 

De meisjes op de bruiloftsdag

 

 

‘Wachet auf, ruft uns die Stimme’ is een van de beroemdste cantates van Bach, gebaseerd op een hymne van Philipp Nicolai, waardoor het een grote eenheid heeft gekregen. Nicolai ging uit van de bijbelse gelijkenis van de tien meisjes (zie tekst hieronder) en van een aantal dichtregels uit het boek Hooglied (zie onder, bij het tenor-recitatief).

De cantate kent een grote bezetting en heeft, zoals vaak bij Bach, een symmetrische opbouw: koor - recitatief en aria (duet) - koraal - recitatief en aria(duet) - koraal.

Een cantate die na verloop van tijd helemaal in je gaat zitten.

 

Karl Geiringer (blz. 216) schrijft over deze cantate: ‘Nicolai’s prachtige koraal waarop het werk gebaseerd is, behandelt de parabel van de wijze en de dwaze maagden, en gaat naderhand over in een beschrijving van het hemelse Zion. In het eerste deel wordt de koraalmelodie gebracht in lange noten door de sopraan, waaronder de lagere stemmen zich bewegen in een levendig contrapuntisch weefsel, meer geïnspireerd door de woorden dan door de melodie van het kerklied. Het orkest voegt daar een volledig onafhankelijke begeleiding aan toe die de nadering van de hemelse bruidegom schildert en het verwachtingsvolle voorgevoel van de maagden. Uit deze verschillende elementen groeit een klankschildering van overrompelende zinnenbekorende schoonheid.

In de tweede koraalfantasie voegt zich bij de koraalmelodie die ingezet wordt door de tenoren een sterk contrasterende vioolmelodie van een tederheid die men zelden vindt in Bachs cantates; deze schildert de gracieuze gang van de maagden die op weg zijn om de hemelse bruidegom te ontmoeten.

In de twee duetten die daarop volgen, hoort men het objectieve koraal niet meer en de geloften die Christus en de ziel aan elkaar doen, tonen in klank niet veel verschil met die van aardse minnaars. Vooral het tweede duet met zijn motievische overeenkomst in beide stemmen wijst naar de toekomst, naar de duetten tussen echtgenoot en vrouw in Haydns ‘Schöpfung’ en Beethovens ‘Fidelio’. 

 

 

 

Philipp Nicolai (1556-1608)

 

 

Mattheüs 25 vs 1-13:

 

Dan zal het met het koninkrijk van de hemel zijn als met tien meisjes, die hun olielampen hadden gepakt en erop uit trokken, de bruidegom tegemoet. Vijf van hen waren dwaas, de andere vijf waren wijs. De dwaze meisjes hadden wel hun lampen gepakt, maar geen extra olie. De wijze meisjes hadden behalve hun lampen ook olie in kruiken  bij zich. Omdat de bruidegom op zich liet wachten, werden ze allemaal slaperig en dommelden ze in.

Midden in de nacht klonk er luid geroep: “Daar is de bruidegom! Kom, ga hem tegemoet!” De dwaze meisjes zeiden tegen de wijze: “Geef ons wat van jullie olie, want onze lampen gaan al uit.” De wijze meisjes antwoordden: “Nee, straks is er nog te weinig voor ons en jullie samen. Zoek liever een verkoper en koop zelf olie.” Terwijl zij op olie uit waren, arriveerde de bruidegom, en zij die klaarstonden gingen met hem naar binnen voor het bruiloftsfeest, waarna de deur gesloten werd. Enige tijd later kwamen ook de andere meisjes. Ze riepen: “Heer, heer, laat ons binnen!” Maar hij antwoordde: “Ik ken jullie werkelijk niet.” Wees dus waakzaam, want jullie weten niet op welke dag en op welk tijdstip hij komt.  

 

 

 

 

1. Coro
 

Wachet auf, ruft uns die Stimme
Der Wächter sehr hoch auf der Zinne,
Wach auf, du Stadt Jerusalem!
Mitternacht heißt diese Stunde;
Sie rufen uns mit hellem Munde:
Wo seid ihr klugen Jungfrauen?
Wohl auf, der Bräutgam kömmt;
Steht auf, die Lampen nehmt! Alleluja!

Macht euch bereit
Zu der Hochzeit,
Ihr müsset ihm entgegen gehn!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Koor        

 

Op, waakt op! zo laat zich horen

de roep der wachters op de toren:

Waak op, gij stad Jeruzalem !

Middernacht is aangebroken;        

wij worden door hen aangesproken :

gij wijze maagden, waar zijt gij ?

Sta op ! de Bruidegom naakt;

Ontsteek uw lampen – waakt!

Halleluja,

maakt u gereed

voor ’tbruiloftsfeest.

gij moet Hem ijlings tegengaan.”

 

 

1. Koor

 

Hoorn met de sopraan, Hobo I/II, Taille, Viool I/II, Altviool piccolo, Altviool, Continuo

 

Tekst: Philip Nicolai (1599)

De tekst refereert aan twee bijbelgedeelten. Ten eerste Mattheüs (zie hierboven bij de algemene toelichting), ten tweede:

 

Jesaja 21 vs 11 en 12:

 

Vanuit de Seïr roept men naar mij:

‘Wachter, hoe lang nog duurt de nacht?

Wachter, hoe lang nog duurt de nacht?’

En de wachter antwoordt:

‘De morgen komt, en ook de nacht.’

 

 

Maarten ’t Hart over het koor: ‘Met zo’n koor in “het ritme voor plechtigheden” (Schweitzer) dat Bach onder meer ook gebruikt in het wondermooie Preludium is es-groot voor orgel (BWV 552) en in het openingskoor van cantate 127. Altijd ontstaat er dan joyeuze, feestelijke, grandioze muziek.’

 

Het is inderdaad om meteen ademloos naar te luisteren. De stem van de wachter en de rustige voetstappen, ondertussen de voortdurende oproep op te staan, aan de slag te gaan, zeven minuten lang: Wach auf, du Stadt Jerusalem!... Maak je klaar voor de Hochzeit, ga hem tegemoet.

Al die stemmen, al die kleine en grote melodische lijntjes van de instrumenten!

 

 

2. Recitativo

Er kommt, er kommt,
Der Bräutgam kommt!
Ihr Töchter Zions, kommt heraus,
Sein Ausgang eilet aus der Höhe
In euer Mutter Haus.
Der Bräutgam kommt, der einem Rehe
Und jungen Hirsche gleich
Auf denen Hügeln springt
Und euch das Mahl der Hochzeit bringt.
Wacht auf, ermuntert euch!
Den Bräutgam zu empfangen!
Dort, sehet, kommt er hergegangen.

 

 

2. Recitatief

 

Hij komt, hij komt,

de bruidegom komt !

Naar buiten ! gij dochters van Sion 

Zijn Uitgang spoedt zich uit den hoge

naar het huis van uw moeder.        

De bruidegom komt, als een ree        

als een jong hert springt hij op de heuvels

en brengt u het bruiloftsmaal.

Waakt op, wordt wakker !

Om de bruidegom te ontvangen !

Kijk, daar komt hij al aan.

 

 

2. Recitatief (tenor)

 

Continuo

 

Tekst: onbekende dichter

De tekst refereert vooral aan het bijbelboek Hooglied:

 

Hooglied 3 vs 11:

 

Kom kijken, meisjes van Sion,

kom kijken naar koning Salomo!

Kijk! De kroon waarmee zijn moeder hem tooide op zijn builoftsdag,

de dag die zijn hart zo verblijdt.

 

Hooglied 3 vs 4:

 

Ik grijp hem (mijn lief, A.L.) vast en laat hem niet meer los tot ik hem gebracht heb in mijn moeders huis, in de kamer van haar die mij baarde.

 

Hooglied 2 vs 9 en 17:

 

Als een gazelle is mijn lief,

als het jong van een hert...

 

... Spring als een gazelle,

als het jong van een hert

over de geurige bergen.

 

 

Hij komt, de bruidegom!

 

 

3. Aria

(Seele: Sopran, Jesus: Bass)

Sopran
Wenn kömmst du, mein Heil?
Bass
Ich komme, dein Teil.
Sopran
Ich warte mit brennendem Öle.
Sopran, Bass
{Eröffne, Ich öffne} den Saal
beide
Zum himmlischen Mahl
Sopran
Komm, Jesu!
Bass
Komm, liebliche Seele!

 

 

3. Aria – duet 

 

 

 

Sopraan 

Wanneer kom je, mijn heil   

Bas 

Ik kom, uw deel       

Sopraan 

Ik wacht terwijl de olie brandt

Sopraan/Bas

(Doe open/Ik open) de zaal 

beide

voor het hemelse maal.

Sopraan

Kom, Jezus!

Bas

Kom, mijn lieve ziel!

 

 

3. Duet (sopraan en bas)

 

Viool piccolo, Continuo

 

Tekst: onbekende dichter

 

 

Het wonderschone, mystieke ‘liefdes’-duet tussen de sopraan (de ziel, ‘bruid’) en de bas (Jezus, ‘bruidegom’).

Wat een prachtige rol voor de viool (piccolo), met die lange melodielijn!

 

 

4. Choral

Zion hört die Wächter singen,
Das Herz tut ihr vor Freuden springen,
Sie wachet und steht eilend auf.
Ihr Freund kommt vom Himmel prächtig,
Von Gnaden stark, von Wahrheit mächtig,
Ihr Licht wird hell, ihr Stern geht auf.

Nun komm, du werte Kron,
Herr Jesu, Gottes Sohn!
Hosianna!
Wir folgen all
Zum Freudensaal
Und halten mit das Abendmahl.

 

 

4. Koraal

 

Sion hoort de wachters zingen,

zij voelt het hart van vreugd opspringen,

Z’ontwaakt meteen, staat haastig op.

Haar geliefde daalt nu stralend neder,

in waarheid sterk, in liefde teder,

haar licht breekt door, haar ster gaat op. 

Kom nu, gij aardrijks kroon,

Heer Jezus, ’s Vaders Zoon !

Zingt hosanna !

Komt allemaal

naar de feestzaal,

en vier met ons het avondmaal !

 

 

4. Koraal (tenor)

 

Viool I&II en Viool unisono, Continuo

 

Tekst: Philip Nicolai (1599)

 

 

Het koraal dat volgt, gezongen door de tenor, een bewerking van Zion hört die Wächter singen: ook hier weer een belangrijke rol voor de violen, die ‘achter het koraal’ een geweldige melodie neerzetten. [Bewerkt voor orgel wordt dit de BWV 645: de eerste van de zgn. Schüblerkoralen.]

Wat doen die violen als de tenor zingt over Gottes Sohn, en vooral: nadat hij over de Freudensaal heeft gezongen?

 

Albert Schweitzer schrijft over deze koraal: ‘... wird durch eine einfache Tanzweisse beherrscht. Zu dieser begleitung tritt die Choralmelodie dissonant hinzu, als hätte sie nichts mit ihr zu tun.’ Zijn beschrijving sluit hij af met de zin: ‘Erst bei Berlioz begegnet man wieder einer malerisch- dramatischen Musik, die sichmit dieser vergleichen lässt’ (blz. 623-625).

 

 

5. Recitativo
 

So geh herein zu mir,
Du mir erwählte Braut!
Ich habe mich mit dir
Von Ewigkeit vertraut.
Dich will ich auf mein Herz,
Auf meinem Arm gleich wie ein Siegel setzen
Und dein betrübtes Aug ergötzen.
Vergiß, o Seele, nun
Die Angst, den Schmerz,
Den du erdulden müssen;
Auf meiner Linken sollst du ruhn,
Und meine Rechte soll dich küssen.

 

 

5. Recitatief

 

Kom maar bij mij naar binnen,

gij, mijn uitverkoren bruid !

Ik heb mij aan u als bruidegom verbonden

van eeuwigheid af.                       

U wil ik op mijn hart,

op mijn arm als een zegel zetten          

en uw bedroefde oog verblijden.

Vergeet nu, o ziel,

de angst en de smarten

die u hebt moeten dulden;

Op mijn linker zult gij rusten

En mijn rechter zal u kussen.

 

 

5. Recitatief (bas)

 

Viool I&II, Viool piccolo, Altviool, Continuo

 

Tekst: onbekende dichter

 

 

De bas komt in het volgende recitatief weer terug als Jezus. Subtiel.

 

 

6. Aria

Seele: Sopran, Jesus: Bass

Seele
Mein Freund ist mein,
Bass
Und ich bin dein,
beide
Die Liebe soll nichts scheiden.
Seele, Bass
{Ich will, du sollst} mit {dir,mir} in Himmels Rosen weiden,
beide
Da Freude die Fülle, da Wonne wird sein.

 

 

6. Aria – Duet

 

 

 

Sopraan: 

Mijn geliefde is van mij,

Bas: 

en ik ben van hem,  

beide: 

Deze liefde mag niets scheiden.

Sopraan/Bas: 

(Ik wil/Gij zult) met (u/mij) temidden van hemelse rozen weiden,

beide

Waar volheid van vreugde en gelukzaligheid zal zijn.

 

 

6. Aria (duet: sopraan en bas)

 

Hobo solo, Continuo

 

Tekst: onbekende dichter

 

 

Hierna volgt een levendig, vrolijk tweede duet (met in het begin ongewone harmonieën), weer van sopraan en bas. Het is ook heel wat: Ich will (du sollst) mit dir (mir) in Himmels Rosen weiden... De hobo krijgt alle ruimte.

 

 

7. Choral
 

Gloria sei dir gesungen
Mit Menschen- und englischen Zungen,
Mit Harfen und mit Zimbeln schon.
Von zwölf Perlen sind die Pforten,
An deiner Stadt sind wir Konsorten
Der Engel hoch um deinen Thron.

Kein Aug hat je gespürt,
Kein Ohr hat je gehört
Solche Freude.
Des sind wir froh,
Io, io!
Ewig in dulci jubilo.

 


7. Koraal

 

‘Gloria’ zij u gezongen

met mensen- en met englentongen          

met snarenspel en cymbeltoon.        

Paarlen zijn der poorten bogen,        

in uwe stad zo opgetogen,

met englen dansen we om uw troon.                       

Geen oog heeft ooit vermoed,

geen oor heeft ooit gehoord        

zulk een vreugde.

Blij zingen wij,

hojo, hojo !

eeuwig ‘in dulci jubilo’

 

 

7. Koraal

 

Hoorn, Hobo I, Viool piccolo

Viool I met sopraan, Hobo II en Viool II met alt, Tenorhobo en Viool met tenor, Continuo

 

Tekst: Philip Nicolai (1599)

 

De tekst refereert vooral aan het boek Openbaring.

 

 

Een hemels koraal, nog steeds veel gezongen in de protestantse kerken, sluit de cantate af: Gloria sei dir gesungen mit Menschen- und englischen Zungen.

 

 

 

 

De belangrijkste bronnen

 

- De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003).

- Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach  (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000).

- Karl Geiringer: Hun naam was Bach – zeven generaties muzikale scheppingskracht (blz. 216)

       (Uitg. Van Loghum Slaterus, 1956. Vert. uit het engels van The Bach Family, 1954)

- Informatie uit de cd-boekjes van Teldec (Gerhard Schuhmacher) en Brilliant Classics (Dingeman van Wijnen).

- Albert Schweitzer: J.S.Bach (Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908, zevende druk, 1929).

- de Bijbelteksten zijn ontleend aan ‘De Nieuwe Bijbelvertaling’ (© Nederlands Bijbelgenootschap, 2004).

- www.annerensen.nl

- www.bach-cantatas.com/Lib/Nicolai.htm

 

 

De Bach-cantates op internet

- http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig)

- http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk)

 

Bach-inleidingen op internet

- http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig)

- http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig)

- http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig)

 

Bach startpagina’s

- http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina) 

- http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig)

- http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)

 

 

 

 

 

e-Nieuwsbrieven

 

 

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid.

 

a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden e-nieuwsbrief Hoogtelijnen’.

 

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden e-nieuwsbrief Bach-cantates’.

 

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘Nieuwsbrief Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden Nieuwsbrief Bach-cantates’.

 

 

 

 

www.hoogtelijnen.nl  - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl