BWV 75

hoogtelijnen.nl digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek de bach-cantates

j.s. bach: cantate bwv 75

Die Elenden sollen essen

Leipzig in Bachs tijd

Op de hoogte blijven?

De algemene e-Nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt ± 1 x p. mnd. De speciale e-Nieuwsbrief over het cantate-project verschijnt onregelmatig. Aanmelden?

Kijk onderaan deze pagina.

Laatste herziene versie:

14 03 08

Eerste versie: 14 05 04

Alle Bach-pagina’s op Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom.

Inleiding op cantate-project

Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een inleiding op het project ook nieuws en voorzichtige aanbevelingen.

Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’.

Datering

Voor de 1^e Zondag na Trinitatis, 30 mei 1723. Het is Bachs eerste cantate als cantor van de Thomaskirche in Leipzig.

Teksten

1: Psalm 22 vs 27

7 & 14: Samuel Rodigast (1674)

overige: onbekend

Bezetting

Solisten: Sopraan, Alt, Tenor, Bas.

Koor

Trompet, Hobo I&II, Hobo d’Amore, Viool I&II, Altviool, Continuo (+ Fagot)

1703-1707

¨Arnstadt

Organist van de Neue Kirche

1707-1708

¨ Mühlhausen

Organist van de St.-Blasiuskirche

1708-1717

¨ Weimar

Organist & concertmeester v. d. Hofkapel

1717-1723

¨ Köthen

Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen

1723-1750

¨ Leipzig

Thomascantor

> ’23-’24 (1^e Jaargang)

> ’24-’25 (2^e Jaargang)

> ’25-’27 (3^e Jaargang)

> ’28-’29 (4^e Jaargang)

> 1729 en later

Vooraf

Deze cantate bestaat uit een gedeelte vóór en een gedeelte na de preek. In totaal maar liefst 14-delig (net als BWV 76, die de week erop werd uitgevoerd).

In de week na de uitvoering meldt de regionale krant dat de uitvoering een groot succes was.

Bach streefde in veel cantates symmetrie na. In deze cantate zie je dat duidelijk rond de twee ‘theologische hoogtepunten’, nl. de recitatieven 4 (in deel 1) en 11 (in deel 2).

Voorbeeld deel 1: zowel voor als na het recitatief 4 is een aria geplaatst (nr. 3 en 5), daarvoor resp. daarna een recitatief (2 en 6) en ‘aan de uiteinden’ een koor/koraal (1 en 7).

Albert Schweitzer:

‘Von der Kantate “Die Elenden sollen essen”, mit der sich der neuernannte Kantor am 30. Mai 1723, dem ersten Sontag nach Trinitatis, bei den Leipzigern einführte, wissen wir aus den Acta Lipsiensium academia, dass Sie “mit gutem applausu” aufgenommen wurde.’

De cantate

Erster Teil

Deel één

1. Coro

Die Elenden sollen essen, dass sie satt werden, und die nach dem Herrn fragen, werden ihn preisen.

Euer Herz soll ewiglich leben.

1. Koor

Hobo, Viool I&II, Altviool, Continuo

Psalm 22: 27

De vernederden zullen eten en worden verzadigd,

Zij die hem zoeken, brengen lof aan de HEER,

Voor altijd mogen jullie leven!

Het openingskoor gaat over de vernederden (de oude Nederlandse Statenvertaling spreekt van ‘zachtmoedigen’) die zullen eten tot ze satt worden. In de vorm van een Franse ouverture, met aan het einde een schitterende fuga: Eurer Herz soll ewiglich leben.

2. Recitativo

Was hilft des Purpurs Majestät,
Da sie vergeht?
Was hilft der größte Überfluss,
Weil alles, so wir sehen,
Verschwinden muss?
Was hilft der Kitzel eitler Sinnen,
Denn unser Leib muss selbst von hinnen?
Ach, wie geschwind ist es geschehen,
Dass Reichtum, Wollust, Pracht
Den Geist zur Hölle macht!

2. Recitatief (bas)

Viool I&II, Altviool, Continuo

Een recitatief van de bas over de vergankelijkheid van rijkdom en macht: net als wellust leiden zij de geest naar de hel.

3. Aria

Mein Jesus soll mein alles sein!
Mein Purpur ist sein teures Blut,
Er selbst mein allerhöchstes Gut,
Und seines Geistes Liebesglut
Mein allersüß'ster Freudenwein.

3. Aria (tenor)

Hobo I, Viool I&II, Altviool, Continuo

Het recitatief wordt gevolgd door een tenor-aria die bijna zes minuten zal duren: een prachtige melodie van het orkest, eerst los van de tenor, dan een stukje ‘samen op’ en dan weer apart.

Met ook nog eens een prachtige partij voor de hobo.

4. Recitativo

Gott stürzet und erhöhet
In Zeit und Ewigkeit.
Wer in der Welt den Himmel sucht,
Wird dort verflucht.
Wer aber hier die Hölle überstehet,
Wird dort erfreut.

4. Recitatief (tenor)

Continuo

Een kort tenor-recititatief.

5. Aria

Ich nehme mein Leiden mit Freuden auf mich.
Wer Lazarus' Plagen
Geduldig ertragen,
Den nehmen die Engel zu sich.

5. Aria (sopraan)

Hobo d’Amore, Continuo

Nu volgt een aria met een gevoelige sopraan en een wonderschone hobo.

Wellicht leidt de tekst bij de 21^ste eeuwse luisteraar tot wenkbrauwfronsen of erger (‘ik neem het lijden met vreugde op me’), maar wat een melodie, wat een geweldig lied!

6. Recitativo

Indes schenkt Gott ein gut Gewissen,
Dabei ein Christe kann
Ein kleines Gut mit großer Lust genießen.
Ja, führt er auch durch lange Not
Zum Tod,
So ist es doch am Ende wohlgetan.

6. Recitatief (sopraan)

Continuo

Weer is er een kort recitatief, dit keer van de sopraan.

7. Coro

Was Gott tut, das ist wohlgetan;
Muß ich den Kelch gleich schmecken,
Der bitter ist nach meinem Wahn,
Laß ich mich doch nicht schrecken,
Weil doch zuletzt
Ich werd ergötzt
Mit süßem Trost im Herzen;
Da weichen alle Schmerzen.

7. Koraal

Hobo I en Viool I (unisono), Hobo II en Viool II (unisono), Altviool, Continuo

Oorspr. tekst: enkele strofen uit een tekst van Samuel Rodigas, 1674.

En dan besluit een dynamisch koraal het eerste gedeelte van deze cantate: ze ontwikkelt zich uit het eerste motief van de melodie.

Zweiter Teil

Deel twee

8. Sinfonia

Trompet, Viool I&II, Altviool, Continuo

Na de preek is - als begin van het tweede deel - een andere setting te horen van ditzelfde koraal Was Gott tut dass ist wohlgetan, nu in de vorm van een sinfonia: een koraalvoorspel in een ritornello tussen de regels van het koraal, dat gespeeld wordt door de trompet.

Albert Schweitzer: ‘Dies dürfte der einzige Fall sein, dass Bach einen Choral rein orchestral behandelt hat.’

Ook in de cantate van de week erna, BWV 76, tref je overigens een sinfonia aan bij het begin van het tweede gedeelte. In deze cantate speelt de trompet een nog prominentere rol dan in deze BWV 75.

9. Recitativo

Nur eines kränkt
Ein christliches Gemüte:
Wenn es an seines Geistes Armut denkt.
Es gläubt zwar Gottes Güte,
Die alles neu erschafft;
Doch mangelt ihm die Kraft,
Dem überirdschen Leben
Das Wachstum und die Frucht zu geben.

9. Recitatief (alt)

Viool I&II, Altviool, Continuo

Nu is de alt aan de beurt voor een recitatief.

10. Aria

Jesus macht mich geistlich reich.
Kann ich seinen Geist empfangen,
Will ich weiter nichts verlangen;
Denn mein Leben wächst zugleich.
Jesus macht mich geistlich reich.

10. Aria (alt)

Viool solo, Continuo

De alt deze zingt vervolgens een vlotte en blije aria over Jezus die ‘geestelijk rijk’ maakt.

Natuurlijk: let hier op de violen, maar volg ook eens het ‘gebrom’ van de continuo.

11. Recitativo
Continuo

Wer nur in Jesu bleibt,
Die Selbstverleugnung treibt,
Dass er in Gottes Liebe
Sich gläubig übe,
Hat, wenn das Irdische verschwunden,
Sich selbst und Gott gefunden.

11. Recitatief (bas)

Continuo

Een vijfde recitatief wordt gezongen door de bas.

12. Aria

Mein Herze glaubt und liebt.
Denn Jesu süße Flammen,
Aus den' die meinen stammen,
Gehn über mich zusammen,
Weil er sich mir ergibt.

12. Aria (bas)

Trompet, Viool I&II, Altviool, Continuo

De bas gaat verder in een heerlijke aria met een vreugdevolle trompet. Mein Herze glaubt und liebt.. Ook hier weer: die violen! Nu al zou je naar huis gestuurd kunnen worden.

13. Recitativo

O Armut, der kein Reichtum gleicht!
Wenn aus dem Herzen
Die ganze Welt entweicht
Und Jesus nur allein regiert.
So wird ein Christ zu Gott geführt!
Gib, Gott, dass wir es nicht verscherzen!

13. Recitatief (tenor)

Continuo

Met het laatste recitatief komen we echter nog even terug op aarde.

14. Coro

Was Gott tut, das ist wohlgetan,
Dabei will ich verbleiben.
Es mag mich auf die rauhe Bahn
Not, Tod und Elend treiben;
So wird Gott mich
Ganz väterlich
In seinen Armen halten;
Drum lass ich ihn nur walten.

14. Koraal

Hobo I en Viool I (unisono), Hobo II en Viool II (unisono), Altviool, Continuo

Als dit heeft geklonken, eindigt de cantate swingend met een herhaling van het koraal dat het gedeelte voor de preek afsloot.

De belangrijkste bronnen

- De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003).

- Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000).

- Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929, blz. 535).

- cd-Boekje Brilliant Classics (Dingeman van Wijnen).

Internet:

De Bach-cantates op internet

> http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig)

> http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk)

Bach-inleidingen op internet

> http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig)

> http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig)

> http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig)

Bach startpagina’s

> http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina)

> http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig)

> http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)

e-Nieuwsbrief

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid.

a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’.

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’.

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’.

www.hoogtelijnen.nl - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl

¨ Mailinglist

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid:

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden mailinglist Bach-cantates’.

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘mailinglist Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden mailinglist Bach-cantates’.

¨¨¨

www.hoogtelijnen.nl - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl