BWV 66

hoogtelijnen.nl digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek de bach-cantates

j.s. bach: cantate bwv 66

Erfreut euch, ihr Herzen

vlnr: de Thomaskirche in Leipzig (gravure J.G. Krügner,1723); de Bachzaal in slot Köthen; Leopold von Anhalt-Köthen

Op de hoogte blijven?

De algemene e-Nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt 1 à 2 x p. mnd. De speciale e-Nieuwsbrief over het cantate-project verschijnt onregelmatig. Aanmelden?

Kijk onderaan deze pagina.

Laatste herziene versie:

09 03 08

(Eerste versie: 22 03 04)

Alle Bach-pagina’s op Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom.

Inleiding op cantate-project

Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een inleiding op het project ook nieuws en voorzichtige aanbevelingen.

Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’.

Datering

2^e Paasdag 1724 in Leipzig (nl. op 10 april 1724).

Bezetting

Solisten: Alt, Tenor, Bas.

Koor

Trompet / Hobo I-II / Fagot / Viool solo / Viool I/II / Altviool / Continuo

1703-1707

¨Arnstadt

Organist van de Neue Kirche

1707-1708

¨ Mühlhausen

Organist van de St.-Blasiuskirche

1708-1717

¨ Weimar

Organist & concertmeester v. d. Hofkapel

1717-1723

¨ Köthen

Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen

1723-1750

¨ Leipzig

Thomascantor

> ’23-’24 (1^e Jaargang)

> ’24-’25 (2^e Jaargang)

> ’25-’27 (3^e Jaargang)

> ’28-’29 (4^e Jaargang)

> 1729 en later

Vooraf

Een feestelijke cantate

Op Goede Vrijdag 7 april 1724 voerde Bach voor het eerst de Johannes Passion uit, het omvangrijkste werk dat hij tot dan toe had gecomponeerd. De periode die daaraan voorafging, moet hij door alle voorbereidingen totaal zijn opgeslokt. Tijd voor het schrijven van nieuwe cantates voor de drie Paasdagen die erop volgden, had hij niet. Hij gebruikte daarom ouder materiaal.

Voor 1^e Paasdag greep hij terug op de cantate BWV 31 uit 1707 en BWV 4 uit 1707. Voor Paasmaandag en Paasdinsdag reviseerde hij enkele wereldlijke cantates uit de tijd in Köthen. De tekst werd aangepast, maar wel zodanig dat vorm, metrum en rijm het mogelijk maakten dat de bestaande muziek bleef passen. Ook de stemming en atmosfeer moesten in tact blijven. Alleen als het echt niet anders kon, paste Bach de muziek aan. De naam van degene die voor hem de teksten aanpaste is overigens onbekend.

De cantate waar het op deze pagina over gaat, Erfreut euch, ihr Herzen, is één van deze paascantates uit 1724 (heropgevoerd in 1731 en 1735). Het is dus een parodie, d.w.z. een stuk dat een nieuwe tekst kreeg op de muziek van een eerder geschreven cantate. In dit geval gaat het om de in 1718 geschreven ‘Serenata: Der Himmel dacht auf Anhalts Ruhm und Glück’, ter gelegenheid van de 24^ste verjaardag van vorst Leopold von Köthen-Anhalt. Sleutelwoorden werden vervangen, zoals Fama (lot) door Furcht (angst).

En al is de muziek van de serenade niet bewaard gebleven: de muzikale taal moet hetzelfde zijn gebleven – vooral feestelijk! Overigens is de muziek zoals wij die kennen afkomstig van de laatste herziening door Bach, bij de heropvoering in 1735.

Het feestelijke karakter van de cantate past heel goed bij de feestdag die 2^e Paasdag is. Maar het gebruik van de wereldlijke cantate maakte het onmogelijk de tekst echt te laten aansluiten bij het onderwerp van de preek, over de leerlingen op weg naar Emmaüs uit Lukas 24.

Daarvoor kun je beter de cantate beluisteren die Bach in het tweede jaar in Leipzig schreef, nl. cantate Bleib bei uns denn es will Abend werden (BWV 6 - In de beschrijving van BWV 6 op Hoogtelijnen vind je ook het verhaal van de Emmaüsgangers).

Dingeman van Wijnen:

‘Als dit de enige overgebleven compositie van Bach was, zou het genoeg zijn om hem van een plaats te verzekeren tussen de grootste componisten’.

De cantate

1. Coro

Erfreut euch, ihr Herzen,
Entweichet, ihr Schmerzen,
Es lebet der Heiland und herrschet in euch.
Ihr könnet verjagen
Das Trauren, das Fürchten, das ängstliche Zagen,
Der Heiland erquicket sein geistliches Reich.

1. Koor

Trompet, Hobo I&II, Fagot, Viool I&II, Altviool, Continuo

Een openingskoor laat tien minuten lang het geluk horen van de mens die door de Heiland verkwikt wordt, daar deze uit de dood is opgestaan. Juichen en swingen is het vol variatie. Het vreugdemotief domineert in de begeleiding.

Er is slechts één trompet, maar die wordt prachtig ingezet, met fanfaremotieven. Let ook op de strijkers, die ongewoon hoog gaan (tot een hoge A).

Halverwege wordt het vreugdemotief even verjaagd en schrijft Bach andante voor om stil te staan bij het treuren en vrezen dat door Jezus verjaagd kan worden.

Maar al snel overheerst weer de feestelijkheid: Der Heiland erquicket sein geistliche Reich.

Bach weet in dit openingskoor weer eens van geen ophouden. En gelijk heeft hij: steeds kan het weer (net even) iets anders worden gezongen en gespeeld.

2. Recitativo

Es bricht das Grab und damit unsre Not,
Der Mund verkündigt Gottes Taten;
Der Heiland lebt, so ist in Not und Tod
Den Gläubigen vollkommen wohl geraten.

2. Recitatief (bas)

Viool I&II, Altviool, Continuo

Hierna dan een bijna verstild te noemen recitatief van de bas. Het duurt maar een halve minuut.

3. Aria

Lasset dem Höchsten ein Danklied erschallen
Vor sein Erbarmen und ewige Treu.
Jesus erscheinet, uns Friede zu geben,
Jesus berufet uns, mit ihm zu leben,
Täglich wird seine Barmherzigkeit neu.

3. Aria (bas)

Hobo I&II, Fagot, Viool I&II, Altviool, Continuo

De bas gaat verder in de aria: laat een danklied klinken voor zijn erbarmen en trouw. Met ruim opgezette instrumentale episodes, waarin de eerste hobo en de eerste viool verscheidene keren als soloist optreden. Aan het Köthense hof was men dol op kamermuziek, dus dit zal men daar erg hebben kunnen waarderen.

Let op het forte, piano en pianissimo. O, wat is dit mooi!

De oorspronkelijke tekst uit 1718 luidde:

Traget ihr Lüfte, de Jubel von hinnen,

bringet dem Himmel unsterbliches Lob!

Leopold lebet, in welchem wir leben.

Leopold herrschet, dem Himmel ergeben,

welcher den götlichen Prinzen erhob.

4. Recitativo e Arioso

Tenor
Bei Jesu Leben freudig sein
Ist unsrer Brust ein heller Sonnenschein.
Mit Trost erfüllt auf seinen Heiland schauen
Und in sich selbst ein Himmelreich erbauen,
Ist wahrer Christen Eigentum.
Doch weil ich hier ein himmlisch Labsal habe,
So sucht mein Geist hier seine Lust und Ruh,
Mein Heiland ruft mir kräftig zu:
Mein Grab und Sterben bringt euch Leben,
Mein Auferstehn ist euer Trost.
Mein Mund will zwar ein Opfer geben,
Mein Heiland, doch wie klein,
Wie wenig, wie so gar geringe
Wird es vor dir, o großer Sieger, sein,
Wenn ich vor dich ein Sieg- und Danklied bringe.
{Tenor, Alt}
{Mein, Kein} Auge sieht den Heiland auferweckt,
Es hält ihn {nicht, noch} der Tod in Banden.
Tenor
Wie, darf noch Furcht in einer Brust entstehn?
Alt
Läßt wohl das Grab die Toten aus?
Tenor
Wenn Gott in einem Grabe lieget,
So halten Grab und Tod ihn nicht.
Alt
Ach Gott! der du den Tod besieget,
Dir weicht des Grabes Stein, das Siegel bricht,
Ich glaube, aber hilf mir Schwachen,
Du kannst mich stärker machen;
Besiege mich und meinen Zweifelmut,
Der Gott, der Wunder tut,
Hat meinen Geist durch Trostes Kraft gestärket,
Dass er den auferstandnen Jesum merket.

4. Recitatief dialoog en Arioso duet (alt en tenor)

Continuo

Het hierop volgende recitatief en het duet worden gezongen door alt en tenor. Het is steeds balanceren tussen hoop en vrees.

Fijne rol(-len) voor de continuo.

5. Aria

{Alt, Tenor}
Ich fürchte {zwar, nicht} des Grabes Finsternissen
Und {klagete, hoffete} mein Heil sei {nun, nicht} entrissen.
(beide)
Nun ist mein Herze voller Trost,
Und wenn sich auch ein Feind erbost,
Will ich in Gott zu siegen wissen.

5. Aria duet (alt en tenor)

Viool solo, Continuo

Alle remmen gaan weer los. En wat een geweldige partij voor de solo-viool.

Verder steeds fanfare-motieven, die mooi passen bij het woord ‘ siegen’.

6. Choral

Alleluja! Alleluja! Alleluja!
Des solln wir alle froh sein,
Christus will unser Trost sein.
Kyrie eleis.

6. Koraal

Continuo, Instrumentatie niet overgeleverd

Het slotkoraal is het enige nieuwe muzikale element, vergeleken met de wereldse cantate van 1718. Er wordt gebruik gemaakt van het einde van het middeleeuwse lied Christ ist erstanden.

In een halve minuut wordt alle overgebleven twijfel weggezongen.

De belangrijkste bronnen

- cd-Boekje Masaaki Suzuki (BIS), tekst Klaus Hofmann.

- De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003).

- Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000).

- Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929, blz. 707).

- cd-Boekje Pieter Jan Leusink (Brilliant Classics), tekst Dingeman van Wijnen.

De Bach-cantates op internet

> http://www.xs4all.nl/~eduardvh/ (Nederlandstalig)

> http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig)

> http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk)

Bach-inleidingen op internet

> http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig)

> http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig)

> http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig)

Bach startpagina’s

> http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina)

> http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig)

> http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)

e-Nieuwsbrief

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid.

a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’.

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’.

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’.

www.hoogtelijnen.nl - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl