hoogtelijnen.nl digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek de bach-cantates

j.s. bach: cantate bwv 61

Nun komm, der Heiden Heiland

vlnr: J.S. Bach, Weimar in Bachs tijd en Erdmann Neumeister

Op de hoogte blijven?

De algemene e-Nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt 1 à 2 x p. mnd. De speciale e-Nieuwsbrief over het cantate-project verschijnt onregelmatig. Aanmelden?

Kijk onderaan deze pagina.

Laatste herziene versie: 29 02 08

(Startversie: 23 09 04)

Alle Bach-pagina’s op Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom.

Inleiding op cantate-project

Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een inleiding op het project ook nieuws en voorzichtige aanbevelingen.

Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’.

Bezetting

solisten: Sopraan, Tenor, Bas

koor

viool I&II, altviool I&II, cello, fagot, continuo

teksten: Erdmann Neumeister

Datering

1^e zondag van de Advent, Weimar, 1714

Een van de ongeveer twintig cantates uit de Weimar-periode. Bach was dus nog relatief jong toen hij deze cantate componeerde.

1703-1707

¨Arnstadt

Organist van de Neue Kirche

1707-1708

¨ Mühlhausen

Organist van de St.-Blasiuskirche

1708-1717

¨ Weimar

Organist & concert-meester v. d. Hofkapel

1717-1723

¨ Köthen

Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen

1723-1750

¨ Leipzig Thomascantor

- ’23-’24 (1^e Jaargang)

- ’24-’25 (2^e Jaargang)

- ’25-’27 (3^e Jaargang)

- ’28-’29 (4^e Jaargang)

- 1729 en later

Vooraf

De cantate

De eerste zondag van Advent, d.w.z. de vierde zondag voor Kerst, luidt een periode in van hoopvol wachten. Het is tevens de eerste dag van het liturgisch jaar. Het is dus wellicht niet toevallig dat Bach deze cantate start met een zgn. Ouverture (zie verder de toelichting verderop).

Naast deze cantate BWV 61 zijn nog twee cantates voor deze zondag bewaard gebleven, nl. cantate 62 en 36. Ook in deze cantates is het koraal Nun komm, der Heiden Heiland (uit 1524) terug te vinden. En het Orgelbüchlein – een verzameling koraalpreludes voor orgel - opent met een prelude die op dit koraal is gebaseerd.

Over de connectie van deze cantate (uit de Weimar-tijd) met Leipzig schrijft Albert Schweitzer (zie ‘bronnen’) dat ‘de meester’ in 1714 voor het eerst in Leipzig schijnt te zijn geweest. Op de binnenkant van de omslag van de partituur schreef Bach Anordnung des Gottesdienstes in Leipzig am 1. Advent Sonntag frühe. Schweitzer vermoedt dat Bach daar tevens het orgel bespeelde. Maar hij vermeldt erbij dat dit alles slechts een hypothese is: Bach kan de cantate ook best in 1714 in Weimar en vervolgens in 1722 in Leipzig hebben uitgevoerd.

De cantate

1. Coro

Nun komm, der Heiden Heiland,
Der Jungfrauen Kind erkannt,
Des sich wundert alle Welt,
Gott solch Geburt ihm bestellt.

1. Ouverture

viool I&II all' unisono, altviool I&II, fagot, continuo

In de ouverture met koor gebruikt Bach het Lutherse lied waarnaar de cantate is genoemd. Een steeds gedragen herhaalde eerste (titel-)zin wordt, ongeveer halverwege de ouverture, gevolgd door een versnelling: de wereld verwondert zich vanwege de aanstaande geboorte. Maar ondanks deze tweede helft: je gelooft niet dat deze cantate nog werkelijk ‘lichte vormen’ aan kan nemen...

Karl Geiringer (blz. 210 – zie ‘bronnen’) staat in zijn hoofdstuk over Bachs vocaal-instrumentale werken uitvoerig stil bij deze ouverture:

‘ De neiging om in de jaren in Weimar nieuwe artistieke mogelijkheden te zoeken zonder de vertrouwde op te offeren, blijkt duidelijk uit een merkwaardig experiment dat hij verrichtte in zijn cantate no.61 ...’ ‘Het eerste koor is een koorfantasie in de vorm van een Franse ouverture. Het deel begint met het traditionele langzame tempo en de gepuncteerde ritmes van Lully’s ouvertures waartegen de stemmen de eerste twee regels inzetten van het koraal...’

‘Daarop verandert het metrum en schrijft Bach ‘gai’ als tempo voor. Een vlugge en vrolijke fuga over de derde koraalregel ‘Des sich wundert alle Welt’ vormt nu het middelste fragment dat overgaat in de langzame afsluiting die gebruik maakt van de laatste regel...’ Een schitterende tour de force die de rijpe artist nimmer trachtte te herhalen.’

2. Recitativo

Der Heiland ist gekommen,
Hat unser armes Fleisch und Blut
An sich genommen
Und nimmet uns zu Blutsverwandten an.
O allerhöchstes Gut,
Was hast du nicht an uns getan?
Was tust du nicht
Noch täglich an den Deinen?
Du kömmst und lässt dein Licht
Mit vollem Segen scheinen.

2. Recitatief (tenor)

continuo

Een recitatief van de tenor kondigt de komst van de Heiland aan. Du kommst und lässt Dein Licht mit vollem Segen scheinen.

3. Aria

Komm, Jesu, komm zu deiner Kirche
Und gib ein selig neues Jahr!
Befördre deines Namens Ehre,
Erhalte die gesunde Lehre
Und segne Kanzel und Altar!

3. Aria (tenor)

viool I&II, altviool I&II all' unisono, continuo

In deze aria wordt Jezus gevraagd naar zijn kerk te komen en een gezegend nieuw jaar te geven.

4. Recitativo

Siehe, ich stehe vor der Tür und klopfe an. So jemand meine Stimme hören wird und die Tür auftun, zu dem werde ich eingehen und das Abendmahl mit ihm halten und er mit mir.

4. Recitatief (bas)

viool I&II, altviool I&II, continuo

Openbaringen 3 vs 20

Ik sta voor de deur en klop aan. Als iemand mijn stem hoort en de deur opent, zal ik binnenkomen, en we zullen samen eten, ik met hem en hij met mij.

Als Jezus op deur klopt om met ons het avondmaal te vieren ‘plukken’ de strijkers. De bas klopt trouwens met zijn stem. Een recitatief met een prachtig einde. En al legt Bach heel vaak verbanden tussen tekst en muziek, toch is dìt niet meteen wat je van hem verwacht.

Schweitzer (blz. 423) schrijft hierover dat niemand die deze cantate heeft leren kennen de woorden over de klop op de deur nog in de bijbel (Openbaringen) kan lezen zonder Bachs frasering erbij te horen.

5. Aria

Öffne dich, mein ganzes Herze,
Jesus kömmt und ziehet ein.
Bin ich gleich nur Staub und Erde,
Will er mich doch nicht verschmähn,
Seine Lust an mir zu sehn,
Dass ich seine Wohnung werde.
O wie selig werd ich sein!

5. Aria (sopraan)

cello, continuo

Gevoelige aria – opgezet vanuit het motiefje van de eerste twee woorden - met cello en continuo (orgel). Open mijn hele hart!

6. Choral

Amen, amen!
Komm, du schöne Freudenkrone, bleib nicht lange!
Deiner wart ich mit Verlangen.

6. Koor

viool I met de alt, viool II met de tenor, fagot met de bas, viool I&II all' unisono, continuo

In het afsluitende koor gebruikt Bach de melodie van ‘Wie schön leuchtet der Morgenstern’ om de kerkgangers bij de les te houden (zie ook cantate 37). Amen, Amen! Komm, du schöne Freudenkrone, bleib nicht lange, deiner Wart ich mit Verlangen.

Een heerlijke minuut, met het orkest zo mooi op de achtergrond. Of moet je zeggen: dat orkest dat erboven zweeft. Wat komt alles in de laatste seconden ongelooflijk mooi bij elkaar!

De belangrijkste bronnen

- De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003, blz. 495).

- Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000, blz. 114).

- Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929, blz. 158, 423, 525).

- Karl Geiringer: Hun naam was Bach – zeven generaties muzikale scheppingskracht (blz. 210)

(Uitg. Van Loghum Slaterus, 1956. Vert. uit het engels van The Bach Family, 1954).

- Clemens Romijn - cd-Boekje Brilliant Classics.

- Tadashi Isoyama – cd-Boekje BIS (Masaaki Suzuki).

De Bach-cantates op internet

- http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig)

- http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk)

Bach-inleidingen op internet

- http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig)

- http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig)

- http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig)

Bach startpagina’s

- http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina)

- http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig)

- http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)

e-Nieuwsbrief

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid.

a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden Nieuwsbrief Hoogtelijnen’.

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden Nieuwsbrief Bach-cantates’.

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘Nieuwsbrief Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden Nieuwsbrief Bach-cantates’.

www.hoogtelijnen.nl - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl