|
hoogtelijnen.nl digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek de bach-cantates |
||||
|
j.s. bach: cantate bwv 45
Es ist dir gesagt,
Mensch, was gut ist
De profeet Micha, door Jan
van Eyck (1390 – 1441) Gedeelte uit ‘Aanbidding van het lam Gods’ - Olie
op paneel – 1432 - St.-Baafskathedraal te Gent. Bij gesloten panelen zijn
bovenaan de profeten Zacharias en Micha te zien, met daartussen de sybillen
van Eritrea en van Cumea. Micha kijkt naar de Maagd onder hem. Op de
banderolle staat zijn profetie ‘Uit U zal voortkomen Hij die zal heersen in
Israël’. © Anne Lever
Startversie: 24 07 05
Laatste versie: 30 03 06 Op de
hoogte blijven? Meld je aan voor de
e-mailberichten (zie onderaan deze webpagina) |
||||
|
|
||||
|
1703-1707 ¨Arnstadt Organist van de Neue Kirche |
1707-1708 ¨ Mühlhausen Organist van de
St.-Blasiuskirche |
1708-1717 ¨ Weimar Organist &
concertmeester v. d. Hofkapel |
1717-1723 ¨ Köthen Kapelmeester
van vorst Leopold von Anhalt-Köthen |
1723-1750 ¨ Leipzig Thomascantor - ’23-’24 (1e Jaargang) - ’24-’25 (2e
Jaargang) > ’25-’27 (3e Jaargang) - ’28-’29 (4e Jaargang) - 1729 en later |
|
Datering 8ste
Zondag na Trinitatis. (Bekijk
voor de indeling van het kerkelijk jaar elders op deze site de pagina ‘overzicht
thematisch’ en de pagina ‘het kerkelijk jaar in ....’.) Bach
componeerde deze cantate in 1726. In dat jaar viel de 8ste zondag
na Trinitatis op 11 augustus. Bezetting solisten:
sopraan, alt, tenor, bas koor: idem traverso I&II, hobo I, hobo ‘d amore II, viool I&II, altviool, continuo |
||||
|
|
||||
|
Selectief shoppen in boodschap profeet Micha Geen woorden maar daden Handelen naar Gods
wil, daar gaat het over in Es ist dir gesagt, Mensch, was gut ist, de
cantate die op 11 augustus 1726 werd uitgevoerd. Zou het een hete zomerdag
zijn geweest, een dag waarop de gemeenteleden zwetend en loom ter kerke
gingen na een nacht waarin ze de slaap niet konden vatten? Mocht dit het
geval zijn geweest, dan zijn de kerkgangers met deze cantate en de preek over
hetzelfde onderwerp beslist wakker gehouden... De essentie van de boodschap
is namelijk, dat je nederig dient te zijn en een trouw dienaar van God, omdat
het anders slecht met je afloopt. En dan gaat het beslist niet om mooie
woorden maar om daden. Alleen wie leeft naar Gods wil, ontkomt na de dood aan
het eeuwig vuur. Dat de
openingszinnen van deze cantate uit het bijbelboek Micha afkomstig zijn, zet
de toon. Het kan haast niet anders of in de preek is dieper ingegaan op de
boodschap van hel en verdoemenis die deze oudtestamentische profeet uitstort
over het volk van zijn dagen. Opvallend is wel
dat, anders dan in een aantal andere cantates (zoals bijvoorbeeld BWV 39 en BWV
75), de machtigen volledig buiten schot blijven. En dat terwijl Micha’s toorn
zich toch met name tegen hen richt: “...
de leiders van het volk van Jakob en de heersers van het volk van Israël:
jullie die de gerechtigheid verafschuwen en al wat recht is krom maken. De
leiders spreken er recht in ruil voor geschenken, de priesters geven
onderricht tegen betaling, de profeten voorspellen voor geld, terwijl ze zich
op de HEER beroepen en zeggen: “de HEER is toch in ons midden? Ons kan geen
kwaad overkomen”. Daarom, door jullie toedoen, zal de Sion als een akker
worden omgeploegd, zal Jeruzalem een ruïne worden en de tempelberg een
overwoekerde heuvel”. (Micha 3 vs 9-12). Zorgvuldig is voor
de cantate een citaat gekozen dat het willekeurige individu moet aanspreken
op zijn/haar daden. En dit citaat is ook nog eens afkomstig uit de tweede
helft van het boek Micha, dat juist grotendeels bestaat uit optimistische voorspellingen met een
uitgesproken maatschàppelijke inslag. Het zijn grote profetieën over een
goeie toekomst, een tijd waarin de volkeren ‘naar de HEER leven’, een tijd
waarin geen mens meer zal weten wat oorlog is (de zwaarden zijn omgesmeed tot
ploegijzers), een tijd waarin de kreupelen gespaard worden en van de
verdrevenen een groot volk is gemaakt. De voorspellingen komen rechtstreeks
voort uit Micha’s veroordeling van de heersende klasse van zijn tijd. Misschien is het
onzinnig om te zeggen, maar toch: Micha verdient eigenlijk beter dan dit op
het individu gerichte citaat in het openingskoor van BWV 45. Deze profeet
verdient een cantate waarin de wereld helemaal ondersteboven wordt geschopt
en alle hypocriete leiders voor gek gezet. Daarom kun je, als je Micha in de
kunsten wilt terugvinden, met deze cantate eigenlijk slecht uit de voeten. Je
kunt de blik beter richten op de getergde Micha van de Frans/Britse schilder
James Tissot of – nog passender – op de gedreven, visionaire Micha van Jan
van Eyck. Anne Lever |
||||
|
|
||||
|
De cantate
Je weet wat de HEER van je wil: nederig de weg gaan van je God |
||||
|
Erster Teil |
Eerste deel |
|||
|
1. Coro Es ist dir gesagt, Mensch, was gut ist und
was der Herr von dir fordert, nämlich: Gottes Wort halten und Liebe üben und
demütig sein vor deinem Gott. |
1. Koor traverso I&II, hobo I, hobo ‘d amore II, viool I&II, altviool,
continuo Micha 6 vs 8 Er is jou,
mens, gezegd wat goed is, je weet wat de
HEER van je wil: niets anders dan
recht te doen, trouw te betrachten en nederig de
weg te gaan van je God Albert Schweitzers commentaar op het begin
van deze cantate is opmerkelijk negatief. De herhaling van het Es ist dir
gesagt, Mensch, in het begin van dit koor, vindt Schweitzer op den duur
behoorlijk storend worden. En verder begrijpt hij niet waarom ‘de meester’
het onmogelijke probeert te doen, nl. dit vers door een koor te laten
uitvoeren: het was zijns insziens veel beter geworden als het was uitgevoerd
als een simpel arioso. Schweitzer verwijst mopperend naar het arioso van de
bas in het tweede deel (4): zó had het gemoeten. Ondertussen kun je je voorstellen dat de
dynamiek van koor en orkest de kerkganger aan het begin van de dienst meteen
‘bij de les’ wist te krijgen. En dan ook nog eens met een heerlijke
instrumentale inleiding. |
|||
|
2. Recitativo Der Höchste lässt mich
seinen Willen wissen |
2. Recitatief (tenor) continuo tekst:
onbekende dichter Een recitatief met eenvoudige
accenten van de continuo. |
|||
|
3. Aria Weiß ich Gottes Rechte, |
3.
Aria (tenor) viool I&II, altviool, continuo tekst: onbekende dichter Maarten ’t Hart hoorde deze
tenor-aria in de romantiserende uitvoering van Ernest Ansermet en kon ‘amper begrijpen
dat Bach geen negentiende-eeuwer was’.
(Dit moet de LP geweest zijn van Decca Ace of Diamonds, 1967 – A.L.) Al heb je de uitvoering van
Pieter Jan Leusink opstaan, dan nog kun je je iets voorstellen bij ’t Harts
uitroep, want waar zijn – even scherp gesteld - de ‘tierelantijnen’ van Bachs
barokke wereld gebleven? In het steeds verder oplopende Drohet deinem
Übertreten! zijn ze misschien nog wel te horen, maar verder? Prachtig einde overigens,
met aandacht voor de tekstuele breukvlakken. |
|||
|
Zweiter
Teil |
Tweede deel De dreiging van zonde en
schuld blijft lang hangen, langer dan in veel andere Bach-cantates. Van
verlossing of vreugde is feitelijk tot het laatste koraal nauwelijks sprake.
(Ditzelfde is overigens het geval met BWV 102, de eerstvolgende – bewaard
gebleven - cantate die Bach schreef en die hij twee weken na Es ist dir
gesagt uitvoerde.) Het arioso waarmee het
tweede deel begint doet er zelfs nog een nieuwtestamentisch schepje
bovenop... |
|||
|
4. Arioso Es werden viele zu mir
sagen an jenem Tage: Herr, Herr, haben wir nicht in deinem Namen geweissaget,
haben wir nicht in deinem Namen Teufel ausgetrieben, haben wir nicht in
deinem Namen viel Taten getan? |
4.
Arioso (bas) viool I/II, altviool, continuo Mattheüs 7 vs 22-23: Voorafgaand aan de in dit
arioso gebruikte tekst staat (in vers 18-21): Een goede boom
kan geen slechte vruchten dragen, evenmin als een slechte boom goede vruchten
dragen kan. Elke boom die geen goede vruchten draagt, wordt omgehakt en in
het vuur geworpen. Zo kunnen jullie hen dus aan hun vruchten herkennen. Niet
iedereen die “Heer, Heer” tegen mij zegt,
zal het koninkrijk van de hemel binnengaan, alleen wie handelt naar de
wil van mijn hemelse Vader. Dan volgt de tekst van het
arioso: Op die dag zullen velen tegen mij zeggen: “ Heer,
Heer, hebben wij niet in uw naam geprofeteerd, hebben wij niet in uw naam
demonen uitgedreven, en hebben wij niet vele wonderen verricht in uw
naam?” En dan zal ik hun rechtuit
zeggen: “ Ik heb jullie nooit gekend. Weg met jullie, wetsverkrachters!” Het opgewekte – zelfs
dansende - karakter van het arioso is wel een beetje te vrolijk voor de
boodschap. Waarom heeft Bach hier – anders dan in de tenor-aria - de
boodschap en de muziek niet op elkaar afgestemd? Of was deze cantate dan toch
haastwerk, hoe verrukkelijk dit arioso muzikaal gezien ook is? |
|||
|
5. Aria Wer Gott bekennt |
5.
Aria (alt) traverso I, continuo
tekst:
onbekende dichter In deze aria is een grote
rol weggelegd voor de traverso, die af en toe werkelijk ‘helemaal los’ gaat
achter de alt. Wat moet het heerlijk zijn om dit te spelen! Overigens ook hier weinig
verband tussen tekst en muziek. Opgewekt zingt de alt over het dreigende
branden in de hel van diegene die zijn trouw aan God alleen met de mond
belijdt. |
|||
|
6. Recitativo So wird denn Herz und Mund
selbst von mir Richter sein, |
6. Recitatief (alt) continuo tekst:
onbekende dichter Een eenvoudig recitatief
van alt en continuo, waarin de gelovige zelf vertelt hoe redding mogelijk is. |
|||
|
7. Choral Gib, dass ich tu mit Fleiß, |
7. Koraal traverso I&II, hobo I, hobo
‘d amore II, viool I met de sopraan, viool II met de alt, altviool met de
tenor, continuo
De tekst dateert uit 1630 en is
van Johann Heermann (1585 - 1647). Waar doet de muziek van dit
koraal toch aan denken? Aan het afsluitende koraal van ‘Was frag ich nach der
Welt’ (BWV 94), dat Bach twee jaar eveneens in de eerste helft van augustus
uitvoerde (6 augustus, in dat jaar de 9e zondag na Trinitatis).
Zelfs de bezetting is (vrijwel) identiek.
|
|||
|
|
||||
|
De belangrijkste bronnen - De wereld van de
Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg.
Uniepers, 1995/2003, blz. 495). - Maarten ’t Hart:
Johann Sebastian Bach (Uitg.
Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000, blz. 114). - Albert Schweitzer:
J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende
druk, 1929, blz. 713). - Clemens Romijn -
cd-Boekje Brilliant Classics - De Bijbelteksten zijn
ontleend aan ‘De Nieuwe Bijbelvertaling’, © Nederlands Bijbelgenootschap,
2004 - http://www.flwi.ugent.be/nl/upload/courses/mpmarten/Lam_Gods_brochure.pdf De
Bach-cantates op internet - http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig) - http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig:
alle teksten van Bachs vocale werk) Bach-inleidingen
op internet - http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig) - http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig) - http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig) Bach startpagina’s - http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig,
ism Startpagina)
- http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig) - http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station) |
||||
|
|
||||
|
Mailinglist Regelmatig
verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden
bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid. a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de
website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de
Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld
‘aanmelden mailinglist Hoogtelijnen’. b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van
de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden
mailinglist Bach-cantates’. Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v.
afmelden ‘mailinglist Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden mailinglist Bach-cantates’. |
||||
|
www.hoogtelijnen.nl - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl |
||||
