hoogtelijnen.nl   digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek   de bach-cantates

 

 

 

 

j.s. bach: cantate  bwv 45

 

Es ist dir gesagt, Mensch, was gut ist

 

 

 

 

De profeet Micha, door Jan van Eyck (1390 – 1441)

 

Gedeelte uit ‘Aanbidding van het lam Gods’ - Olie op paneel – 1432 - St.-Baafskathedraal te Gent. Bij gesloten panelen zijn bovenaan de profeten Zacharias en Micha te zien, met daartussen de sybillen van Eritrea en van Cumea. Micha kijkt naar de Maagd onder hem. Op de banderolle staat zijn profetie ‘Uit U zal voortkomen Hij die zal heersen in Israël’.

 

© Anne Lever

 

 

Startversie: 24 07 05   Laatste versie: 30 03 06

 

Op de hoogte blijven?  Meld je aan voor de e-mailberichten (zie onderaan deze webpagina)

 

 

 

 

1703-1707

 

¨Arnstadt

 

Organist van de Neue Kirche

 

1707-1708

 

¨ Mühlhausen

 

Organist van de St.-Blasiuskirche

 

1708-1717

 

¨ Weimar

 

Organist & concertmeester v. d. Hofkapel

 

1717-1723

 

¨ Köthen

 

Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen

 

1723-1750

 

¨ Leipzig

 

Thomascantor

 

- ’23-’24 (1e Jaargang)

- ’24-’25 (2e Jaargang)

> ’25-’27 (3e Jaargang)

- ’28-’29 (4e Jaargang)

- 1729 en later

 

 

Datering

8ste  Zondag na Trinitatis. (Bekijk voor de indeling van het kerkelijk jaar elders op deze site de pagina ‘overzicht thematisch’ en de pagina ‘het kerkelijk jaar in ....’.)   

Bach componeerde deze cantate in 1726. In dat jaar viel de 8ste zondag na Trinitatis op 11 augustus.

 

Bezetting

solisten:  sopraan, alt, tenor, bas

koor: idem

traverso I&II, hobo I, hobo ‘d amore  II, viool I&II, altviool, continuo

 

 

 

 

 

Selectief shoppen in boodschap profeet Micha

 

Geen woorden maar daden

 

Handelen naar Gods wil, daar gaat het over in Es ist dir gesagt, Mensch, was gut ist, de cantate die op 11 augustus 1726 werd uitgevoerd. Zou het een hete zomerdag zijn geweest, een dag waarop de gemeenteleden zwetend en loom ter kerke gingen na een nacht waarin ze de slaap niet konden vatten? Mocht dit het geval zijn geweest, dan zijn de kerkgangers met deze cantate en de preek over hetzelfde onderwerp beslist wakker gehouden... De essentie van de boodschap is namelijk, dat je nederig dient te zijn en een trouw dienaar van God, omdat het anders slecht met je afloopt. En dan gaat het beslist niet om mooie woorden maar om daden. Alleen wie leeft naar Gods wil, ontkomt na de dood aan het eeuwig vuur.

 

Dat de openingszinnen van deze cantate uit het bijbelboek Micha afkomstig zijn, zet de toon. Het kan haast niet anders of in de preek is dieper ingegaan op de boodschap van hel en verdoemenis die deze oudtestamentische profeet uitstort over het volk van zijn dagen.

Opvallend is wel dat, anders dan in een aantal andere cantates (zoals bijvoorbeeld BWV 39 en BWV 75), de machtigen volledig buiten schot blijven. En dat terwijl Micha’s toorn zich toch met name tegen hen richt:

“... de leiders van het volk van Jakob en de heersers van het volk van Israël: jullie die de gerechtigheid verafschuwen en al wat recht is krom maken. De leiders spreken er recht in ruil voor geschenken, de priesters geven onderricht tegen betaling, de profeten voorspellen voor geld, terwijl ze zich op de HEER beroepen en zeggen: “de HEER is toch in ons midden? Ons kan geen kwaad overkomen”. Daarom, door jullie toedoen, zal de Sion als een akker worden omgeploegd, zal Jeruzalem een ruïne worden en de tempelberg een overwoekerde heuvel”. (Micha 3 vs 9-12).

 

Zorgvuldig is voor de cantate een citaat gekozen dat het willekeurige individu moet aanspreken op zijn/haar daden. En dit citaat is ook nog eens afkomstig uit de tweede helft van het boek Micha, dat juist grotendeels bestaat uit optimistische \H Hvoorspellingen met een uitgesproken maatschàppelijke inslag. Het zijn grote profetieën over een goeie toekomst, een tijd waarin de volkeren ‘naar de HEER leven’, een tijd waarin geen mens meer zal weten wat oorlog is (de zwaarden zijn omgesmeed tot ploegijzers), een tijd waarin de kreupelen gespaard worden en van de verdrevenen een groot volk is gemaakt. De voorspellingen komen rechtstreeks voort uit Micha’s veroordeling van de heersende klasse van zijn tijd.

 

Misschien is het onzinnig om te zeggen, maar toch: Micha verdient eigenlijk beter dan dit op het individu gerichte citaat in het openingskoor van BWV 45. Deze profeet verdient een cantate waarin de wereld helemaal ondersteboven wordt geschopt en alle hypocriete leiders voor gek gezet. Daarom kun je, als je Micha in de kunsten wilt terugvinden, met deze cantate eigenlijk slecht uit de voeten. Je kunt de blik beter richten op de getergde Micha van de Frans/Britse schilder James Tissot of – nog passender – op de gedreven, visionaire Micha van Jan van Eyck. 

 

Anne Lever

 

 

 

 

 

De cantate

 

 

Je weet wat de HEER van je wil:

nederig de weg gaan van je God

 

 

 

Erster Teil

 

 

 

Eerste deel

 

1. Coro

 

Es ist dir gesagt, Mensch, was gut ist und was der Herr von dir fordert, nämlich: Gottes Wort halten und Liebe üben und demütig sein vor deinem Gott.

 

 

 

James Tissot: de profeet Micha    

(ca. 1888)

 

 

1. Koor

traverso I&II, hobo I, hobo ‘d amore II, viool I&II, altviool, continuo

 

Micha 6 vs 8

Er is jou, mens, gezegd wat goed is,

je weet wat de HEER van je wil:

niets anders dan recht te doen, trouw te betrachten

en nederig de weg te gaan van je God

 

 

Albert Schweitzers commentaar op het begin van deze cantate is opmerkelijk negatief. De herhaling van het Es ist dir gesagt, Mensch, in het begin van dit koor, vindt Schweitzer op den duur behoorlijk storend worden. En verder begrijpt hij niet waarom ‘de meester’ het onmogelijke probeert te doen, nl. dit vers door een koor te laten uitvoeren: het was zijns insziens veel beter geworden als het was uitgevoerd als een simpel arioso. Schweitzer verwijst mopperend naar het arioso van de bas in het tweede deel (4): zó had het gemoeten.

 

Ondertussen kun je je voorstellen dat de dynamiek van koor en orkest de kerkganger aan het begin van de dienst meteen ‘bij de les’ wist te krijgen. En dan ook nog eens met een heerlijke instrumentale inleiding.

 

2. Recitativo

 

Der Höchste lässt mich seinen Willen wissen
Und was ihm wohlgefällt;
Er hat sein Wort zur Richtschnur dargestellt,
Wornach mein Fuß soll sein geflissen
Allzeit einherzugehn
Mit Furcht, mit Demut und mit Liebe
Als Proben des Gehorsams, den ich übe,
Um als ein treuer Knecht dereinsten zu bestehn

 

 

2. Recitatief (tenor)

continuo

 

tekst: onbekende dichter

 

 

Een recitatief met eenvoudige accenten van de continuo.

 

 

3. Aria

 

Weiß ich Gottes Rechte,
Was ist's, das mir helfen kann,
Wenn er mir als seinem Knechte
Fordert scharfe Rechnung an.
Seele, denke dich zu retten,
Auf Gehorsam folget Lohn;
Qual und Hohn
Drohet deinem Übertreten!

 

 

3. Aria (tenor)

viool I&II, altviool, continuo

 

tekst:  onbekende dichter

 

Maarten ’t Hart hoorde deze tenor-aria in de romantiserende uitvoering van Ernest Ansermet en kon ‘amper begrijpen dat Bach geen negentiende-eeuwer was’.  (Dit moet de LP geweest zijn van Decca Ace of Diamonds, 1967 – A.L.)

Al heb je de uitvoering van Pieter Jan Leusink opstaan, dan nog kun je je iets voorstellen bij ’t Harts uitroep, want waar zijn – even scherp gesteld - de ‘tierelantijnen’ van Bachs barokke wereld gebleven? In het steeds verder oplopende Drohet deinem Übertreten! zijn ze misschien nog wel te horen, maar verder?

Prachtig einde overigens, met aandacht voor de tekstuele breukvlakken.

 

 

Zweiter Teil

 

Tweede deel

 

De dreiging van zonde en schuld blijft lang hangen, langer dan in veel andere Bach-cantates. Van verlossing of vreugde is feitelijk tot het laatste koraal nauwelijks sprake. (Ditzelfde is overigens het geval met BWV 102, de eerstvolgende – bewaard gebleven - cantate die Bach schreef en die hij twee weken na Es ist dir gesagt uitvoerde.) 

Het arioso waarmee het tweede deel begint doet er zelfs nog een nieuwtestamentisch schepje bovenop...

 

 

4. Arioso

 

Es werden viele zu mir sagen an jenem Tage: Herr, Herr, haben wir nicht in deinem Namen geweissaget, haben wir nicht in deinem Namen Teufel ausgetrieben, haben wir nicht in deinem Namen viel Taten getan?
Denn werde ich ihnen bekennen: Ich habe euch noch nie erkannt, weichet alle von mir, ihr Übeltäter!

 

 

4. Arioso (bas)

viool I/II, altviool, continuo

 

 

Mattheüs 7 vs 22-23:

Voorafgaand aan de in dit arioso gebruikte tekst staat (in vers 18-21): 

Een goede boom kan geen slechte vruchten dragen, evenmin als een slechte boom goede vruchten dragen kan. Elke boom die geen goede vruchten draagt, wordt omgehakt en in het vuur geworpen. Zo kunnen jullie hen dus aan hun vruchten herkennen. Niet iedereen die “Heer, Heer” tegen mij zegt,  zal het koninkrijk van de hemel binnengaan, alleen wie handelt naar de wil van mijn hemelse Vader.

Dan volgt de tekst van het arioso: 

Op die dag zullen velen tegen mij zeggen: “ Heer, Heer, hebben wij niet in uw naam geprofeteerd, hebben wij niet in uw naam demonen uitgedreven, en hebben wij niet vele wonderen verricht in uw naam?”  En dan zal ik hun rechtuit zeggen: “ Ik heb jullie nooit gekend. Weg met jullie, wetsverkrachters!”  

 

Het opgewekte – zelfs dansende - karakter van het arioso is wel een beetje te vrolijk voor de boodschap. Waarom heeft Bach hier – anders dan in de tenor-aria - de boodschap en de muziek niet op elkaar afgestemd? Of was deze cantate dan toch haastwerk, hoe verrukkelijk dit arioso muzikaal gezien ook is?  

 

 

5. Aria

 

Wer Gott bekennt
Aus wahrem Herzensgrund,
Den will er auch bekennen.
Denn der muss ewig brennen,
Der einzig mit dem Mund
Ihn Herren nennt

 

 

5. Aria (alt)

traverso I, continuo

 

tekst: onbekende dichter

 

 

In deze aria is een grote rol weggelegd voor de traverso, die af en toe werkelijk ‘helemaal los’ gaat achter de alt. Wat moet het heerlijk zijn om dit te spelen!

Overigens ook hier weinig verband tussen tekst en muziek. Opgewekt zingt de alt over het dreigende branden in de hel van diegene die zijn trouw aan God alleen met de mond belijdt.

 

 

6. Recitativo

 

So wird denn Herz und Mund selbst von mir Richter sein,
Und Gott will mir den Lohn nach meinem Sinn erteilen:
Trifft nun mein Wandel nicht nach seinen Worten ein,
Wer will hernach der Seelen Schaden heilen?
Was mach ich mir denn selber Hindernis?
Des Herren Wille muss geschehen,
Doch ist sein Beistand auch gewiss,
Dass er sein Werk durch mich mög wohl vollendet sehen.

 

 

6. Recitatief (alt)

continuo

 

tekst: onbekende dichter

 

 

Een eenvoudig recitatief van alt en continuo, waarin de gelovige zelf vertelt hoe redding mogelijk is.

 

 

7. Choral

 

Gib, dass ich tu mit Fleiß,
Was mir zu tun gebühret,
Worzu mich dein Befehl
In meinem Stande führet!
Gib, dass ichs tue bald,
Zu der Zeit, da ich soll;
Und wenn ich's tu, so gib,
Dass es gerate wohl!

 

 

7. Koraal

traverso I&II, hobo I, hobo ‘d amore II, viool I met de sopraan, viool II met de alt, altviool met de tenor, continuo

 

 

 

 

De tekst dateert uit 1630 en is van Johann Heermann (1585 - 1647).

 

 

Waar doet de muziek van dit koraal toch aan denken? Aan het afsluitende koraal van ‘Was frag ich nach der Welt’ (BWV 94), dat Bach twee jaar eveneens in de eerste helft van augustus uitvoerde (6 augustus, in dat jaar de 9e zondag na Trinitatis). Zelfs de bezetting is (vrijwel) identiek. 

 

 

 

 

 

De belangrijkste bronnen

 

- De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003, blz. 495).

- Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach  (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000, blz. 114).

- Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929, blz. 713).

- Clemens Romijn - cd-Boekje Brilliant Classics

- De Bijbelteksten zijn ontleend aan ‘De Nieuwe Bijbelvertaling’, © Nederlands Bijbelgenootschap, 2004

- http://www.flwi.ugent.be/nl/upload/courses/mpmarten/Lam_Gods_brochure.pdf

 

 

De Bach-cantates op internet

- http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig)

- http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk)

 

Bach-inleidingen op internet

- http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig)

- http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig)

- http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig)

 

Bach startpagina’s

- http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina) 

- http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig)

- http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)

 

 

 

 

 

 

Mailinglist

 

 

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid.

 

a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden mailinglist Hoogtelijnen’.

 

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden mailinglist Bach-cantates’.

 

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘mailinglist Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden mailinglist Bach-cantates’.

 

 

 

 

 

 

www.hoogtelijnen.nl  - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl