|
hoogtelijnen.nl digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek het oor: j.s. bach |
||||||
|
j.s. bach:
cantate bwv 21 Ich hatte viel bekümmernis
© Anne Lever Afb. vlnr: Joh. Seb. Bach., (de aanbidding van)
het Lam Gods” (gebr. Van Eyck), aanwijzingen in Bachs handschrift |
||||||
|
|
||||||
|
Op de hoogte
blijven? De algemene e-Nieuwsbrief van Hoogtelijnen
verschijnt ± 1 x p. kwartaal. De
speciale e-Nieuwsbrief over het cantate-project
verschijnt onregelmatig. Aanmelden? Kijk onderaan deze pagina. |
Laatste herziene versie: 5 nov. 2010 Alle Bach-pagina’s op Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de
linker kolom. |
Inleiding op cantate-project Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een
inleiding op het project ook voorzichtige aanbevelingen. Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’. |
||||
|
|
||||||
|
1703-1707 ¨Arnstadt Organist van de Neue Kirche |
1707-1708 ¨ Mühlhausen Organist van de St.-Blasiuskirche |
1708-1717 ¨ Weimar Organist & concertmeester v. d.
Hofkapel |
1717-1723 ¨ Köthen Kapelmeester van vorst Leopold von
Anhalt-Köthen |
1723-1750 ¨ Leipzig Thomascantor > ’23-’24 (1e Jaargang) > ’24-’25 (2e Jaargang) > ’25-’27 (3e Jaargang) > ’28-’29 (4e Jaargang) > 1729 en later |
||
|
Datering 3e Zondag na Trinitatis, 13 juni 1723. De 1e
jaargang in Leipzig. Verschillende versies. De eerste, nog ééndelige versie dateert
uit 1713 / 1714 (Weimar) en was rouwmuziek. Bezetting Solisten: Sopraan, Tenor, Bas. Koor / Tromba I-III /
Trombone I-IV / Timpani / Oboe / Violino I/II / Viola / Continuo Teksten Wellicht Salomo Franck / 2. Psalm 94: 19 / 6: Psalm 42: 12 / 9: Psalm 116: 7 en Georg Neumark
1657 / 11: Openbaringen 5: 12-13. De bijbelteksten vind je uitgeschreven in het Nederlands
– Nieuwe Bijbelvertaling - bij
de bespreking van de betreffende cantate-delen. |
||||||
|
|
||||||
|
Vooraf Een cantate in ogni tempo Een prachtige,
veelzijdige cantate met een grote bezetting. Veelzijdig onder meer doordat in
het eerste deel de diepe droefheid geschetst wordt van de menselijke ziel die
teveel moeilijkheden heeft en niet kan geloven dat God er voor haar/hem is,
om uiteindelijk uit te komen bij de verzekering dat je je beter geen zorgen
kunt maken en dat de Heer er voor je is. De cantate werd
diverse keren uitgevoerd, zoals mogelijk bij Bachs organistenproef in Hamburg
(1720). Eén voorbeeld
van de ontwikkeling die de cantate doormaakte: de tenor kreeg van Bach pas in
Leipzig een echte solopartij toebedeeld. In alle uitvoeringen daarvóór was de
sopraan de solist. Overigens heeft
Bach aangegeven dat deze cantate de bestemming in ogni tempo (voor elk
moment in het kerkelijk jaar) heeft – zie afbeelding hierboven.
|
||||||
|
|
||||||
|
Een compositie uit Weimar Karl Geiringer over ‘Ich hatte viel bekümmernis’ De cantate
no. 21, Ich hatte
viel Bekümmernis, gecomponeerd in 1714 op woorden
van Salomo Franck, behoort tot de betrekkelijk
weinige composities van Bach waarin zijn kunst contact heeft met die van zijn grootste tijdgenoten op
het gebied van de muziek. Men heeft opgemerkt dat bepaalde melodische details
bewijzen dat de 'Concertmeister' uit Weimar Händels opera 'Almira' kende.
Bovendien toont het slotkoor 'Das Lamm, das erwürget ist' met zijn feestelijke trompetpartij de eenvoudige alfresco-techniek van Händel.
Anderzijds moet men opmerken dat het begin van 'Worthy
is the Lamb' uit de Messias een zekere
verwantschap toont met dit koor. Over het algemeen toont de
cantate de typische trekken van de werken uit Weimar. De sinfonia
voor het eerste gedeelte met zijn
lange noten op dissonerende accoorden en de
kreet van de hobo in de voorlaatste maat behoren tot de meest
hartstochtelijke instrumentale stukken die Bach in
Weimar op papier zette en zij scheppen de juiste atmosfeer voor het
gevoel van troosteloosheid dat overheerst aan het begin
van het eerste koor. Men heeft dikwijls commentaar geleverd op de drie
uitroepen 'ich, ich, ich' aan het begin van dit deel. De herhaling
van het eerste woord aan het begin van een compositie is een typische eigenschap van zeventiende eeuwse muziek en in dit bijzondere geval heeft Bach dit middel waarschijnlijk toegepast om het
subjectieve karakter van het werk te onderstrepen. Zelfs nog
'ouderwetser' is het volgende koor met zijn
snelle emotionele contrasten en de plotselinge veranderingen van solo naar
tutti, snel en langzaam, forte en piano. Anderzijds
tonen de solonummers hoeveel de
componist geleerd had van de opera uit zijn tijd. De dialoog tussen de ziel en Jezus bijv. is een liefdesduet van
zinnenbekorende schoonheid dat wellicht enkele leden van de
kerkgemeente geïrriteerd heeft. Stukken als deze waren verantwoordelijk voor de bepaling in Bachs
contract te Leipzig dat zijn composities
'niet de indruk van een opera mochten maken.’ De jaren te
Weimar zagen de totstandkoming van enkele van Bachs
meest subjectieve werken op het gebied
der kerkmuziek. De cantates uit Arnstadt en Mühlhausen hadden reeds een duidelijk individualistische
trek getoond, thans overheerste de 'Jesusminne,'
het alles verterende verlangen naar bevrijding van aardse zorgen, het
verwelkomen van de dood als de poort tot hemelse zegeningen, op een wijze die
geen weerga vinden in de muziek van deze tijd. Terwijl de nieuwe cantatevorm ontworpen was door rechtzinnige
predikanten die zich krachtig tegen de ideeën van het Piëtisme verzetten,
bracht een mystieke onderstroom in vele van de door
de componist gekozen teksten, in kracht verhevigd door Bachs
intense muziek, deze werken gevaarlijk dicht in de buurt van de gehate leer. Toch gaf Bach zich dit
waarschijnlijk nooit toe, want hij was gewend het
Piëtisme te bestrijden wegens de vijandige houding van deze richting ten opzichte van de instrumentale muziek in de kerk en er niet
bij stil te staan dat zijn eigen mystieke neigingen
niet zoveel verschilden van die der Piëtisten. Karl Geiringer:
Hun naam was Bach, blz. 209/210 – zie
onder, bij ‘bronnen’. |
||||||
|
|
||||||
|
De cantate
|
||||||
|
Erster Teil |
Deel één |
|||||
|
1. Sinfonia |
1. Sinfonia Oboe, Violino I/II, Viola, Fagotto
e Organo e Continuo De cantate start met
een slepende, twintig maten tellende sinfonia (adagio assai), met mooie
partijen voor de hobo en het orgel. Hoor ik af en toe iets van het Adagio van
Albinoni? Zie ook de tekst van
Karl Geiringer in het inleidende deel van deze pagina. |
|||||
|
2. Coro Ich hatte viel Bekümmernis in meinem Herzen; aber deine
Tröstungen erquicken meine Seele. |
2. Koor Oboe, Violino I/II, Viola, Fagotto
e Organo e Continuo Psalm 94: 19 Toen ik door zorgen werd overstelpt, Was uw troost de vreugde van mijn ziel. Dan volgt het koor met Ich, ich, ich!. Eerst hoor je de
tenoren en sopranen (een canon), dan de alten en bassen, en dan ook nog eens
het hele koor: een ogenblik valt alles samen. En even later, als de slotmaten
naderen, is dat weer het geval. Ook opvallend: na het langzame openingsdeel
het losse, cruciale woord aber, en dan de vlugge uitvoering van de laatste
zin. Er is een thematische overeenkomst van de fuga met de
beroemde orgelfuga in G groot BWV 541, die Bach in de eerste Leipziger jaren
schreef, naar een eerdere versie. Zie ook de tekst van Karl Geiringer in het inleidende
deel van deze pagina. |
|||||
|
3. Aria Seufzer, Tränen, Kummer, Not, |
3. Aria (sopraan) Oboe, Organo e
Continuo In deze schitterende aria zingt de treurende hobo. En hoe
ijl klinkt de stem van de sopraan. Het gaat hier over angst en dood! Mooi
zoals aan het eind van de tekst het woord Schmerz wordt benadrukt. En
wat een veelzeggende pauzes! |
|||||
|
4. Recitativo
|
4. Recitatief (tenor)
Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e Continuo Vervolgens is er een tenor-recitatief waarin de nood
‘ingehouden wordt uitgeschreeuwd’: waar ben je nou toch, mijn God? |
|||||
|
5. Aria Bäche von gesalznen Zähren, |
5. Aria (tenor) Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e Continuo De tenor gaat verder in de aria en zingt eerst relatief
rustig over (kabbelende?) beekjes, maar gaat na even over in een snel Sturm
und Wellen en vervolgens in een tekst over de gevaarlijke zee die mast en anker
sloopt, dwz de geest verzwakt. En dan is er het dramatische: hier versink ich
in den Grund. |
|||||
|
6. Coro Was betrübst du dich, meine Seele, und bist so unruhig in
mir? Harre auf Gott; denn ich werde ihm noch danken, dass er meines
Angesichtes Hilfe und mein Gott ist. |
6. Koor Oboe, Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e
Continuo Psalm
42: 12
Wat ben je bedroefd, mijn ziel, en onrustig in mij. Vestig je hoop op God, eens zal ik hem weer loven, mijn God die mij ziet en redt. Het koor sluit het eerste deel af met een langzaam
gezongen ‘ziel, wat zijt gij onrustig in mij?’ en een sneller ‘hoop op God!’ Heel afwisselend en swingend, met rollen voor de
verschillende solo-stemmen en voor een soms werkelijk húppelende hobo. De diepste droefenis achter zich latend, kan men nu naar
de preek gaan luisteren. Zie ook de tekst van Karl Geiringer in het algemene deel
van deze pagina. |
|||||
|
Zweiter Teil |
Tweede deel |
|||||
|
7. Recitativo Seele (S), Jesus (B)
|
7. Recitatief (sopraan & bas) Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e Continuo
Het tweede deel begint met een recitatief waarin de sopraan
de onzekere menselijke ziel verbeeldt en de bas de vertrouwenwekkende Jezus. Zie ook de tekst van Karl Geiringer in het inleidende
deel van deze pagina. |
|||||
|
8. Aria Seele (S), Jesus (B)
|
8. Aria / Duet (sopraan, bas) Organo e Continuo
Deze rolverdeling wordt voortgezet in het prachtige
aria-duet: de twee zijn werkelijk in gesprek met elkaar. De sopraan: Ja,
ach ja, ich bin verloren! De bas: Nein, ach nein, du bist erkoren.
Enzovoort. Op het moment dat de sopraan, dus de dolende ziel, zich gewonnen
geeft en Jezus gelooft, verandert de muziek en wordt lichter van toon.
|
|||||
|
9. Coro Sei nun wieder zufrieden, meine Seele, denn der Herr tut
dir Guts. |
9. Koor Oboe, Violino I e Trombone I all' unisono, Violino
II e Trombone II all' unisono, Viola e Trombone III all' unisono, Fagotto e
Trombone IV all' unisono, Organo e Continuo Psalm
116: 7
Kom weer tot rust, mijn ziel, de HEER is je te hulp gekomen. Nu volgt een koor waarin zowel de solisten zingen als het
complete koor (een koorfuga met koraal-cantus-firmus): Wees nu maar tevreden,
ziel. O, wat een samenspel, wat een schoonheid! De tenor: wat
helpt het je om je steeds maar zorgen te maken. En de sopraan: denk niet dat
je door God verlaten bent. Dwars door alles heen benadrukt Bach de boodschap van de
cantate nog eens door instrumentaal het koraal Wer nur den lieben Gott lässt walten te laten
horen. |
|||||
|
10. Aria Erfreue dich, Seele, erfreue dich, Herze, |
10. Aria (tenor) Organo e Continuo De tenor-aria gaat over de vreugde: Jezus troost met
hemelse Lust. |
|||||
|
11. Coro Das Lamm, das erwürget ist, ist würdig zu nehmen Kraft und
Reichtum und Weisheit und Stärke und Ehre und Preis und Lob. |
11. Koor Tromba I-III, Timpani, Oboe, Violino I/II, Viola, Fagotto
e Organo e Continuo Openbaring 5: 12-13 ‘Met luide stem
riepen ze: ‘Het lam dat geslacht is, komt alle macht, rijkdom en wijsheid
toe, en alle kracht, eer, lof en dank. ‘ Elke schepsel in de hemel, op aarde
en in de zee, alles en iedereen hoorde ik zeggen: ‘Aan hem die op de troon
zit en aan het lam komen de dank, de eer, de lof en de macht toe, tot in
eeuwigheid. De vier wezens antwoordden: ‘Amen’, en de oudsten wierpen zich in
aanbidding neer. Dan eindigt deze lange cantate met een koor (prelude en fuga):
een lofprijzing met alweer rollen voor de vocale solisten. Ook de blazers en
de pauken mogen los. Zie ook de tekst van Karl Geiringer in het inleidende
deel van deze pagina. |
|||||
|
|
||||||
|
De
belangrijkste bronnen - Karl Geiringer: Hun naam was Bach – zeven generaties
muzikale scheppingskracht (blz. 209/210) (Uitg. Van
Loghum Slaterus, 1956. Vert. uit het engels van The Bach Family, 1954) - De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers,
1995/2003). - Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000). - Albert
Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende
druk, 1929, blz. 485 en 545). - cd-Boekje Brilliant Classics (Dingeman van Wijnen.) - De Bijbelteksten zijn
ontleend aan ‘De Nieuwe Bijbelvertaling’, © Nederlands Bijbelgenootschap, 2004 De Bach-cantates op internet - http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig) - http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig:
alle teksten van Bachs vocale werk) Bach-inleidingen op internet - http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig) - http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig) - http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig) Bach startpagina’s - http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig,
ism Startpagina) - http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig) - http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig:
Bach Central Station) |
||||||
|
|
||||||
|
Mailinglist Regelmatig verschijnen
er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande
teksten verbeterd en/of uitgebreid. a. Wil je op de
hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief
de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden
mailinglist Hoogtelijnen’. b. Wil je alleen op
de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan
ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden
mailinglist Bach-cantates’. Afmelden gaat even
eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘mailinglist Hoogtelijnen’
resp. ‘afmelden mailinglist Bach-cantates’. |
||||||
|
www.hoogtelijnen.nl - de-Bach-cantates
– contact@hoogtelijnen.nl een
pagina van hoogtelijnen sinds november 2004 |
||||||
