hoogtelijnen.nl   digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek  het oor:  j.s. bach

 

 

 

 

j.s. bach:  cantate bwv 21

 

Ich hatte viel bekümmernis

 

 

jonge bach_large 150 c sh bwv 21 de aanbidding van het lam 350 lam_Gods_grt Bachs_autograph_of_Ich_hatte_viel_Bekuemmernis 

 

 

© Anne Lever

 

 

Afb. vlnr: Joh. Seb. Bach., (de aanbidding van) het Lam Gods” (gebr. Van Eyck), aanwijzingen in Bachs handschrift

 

     

 

 

Op de hoogte blijven?

 

De algemene e-Nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt ± 1 x p. kwartaal. De speciale e-Nieuwsbrief over het cantate-project verschijnt onregelmatig. Aanmelden?

Kijk onderaan deze pagina.

 

 

Laatste herziene versie:

5 nov. 2010

 

 

 

Alle Bach-pagina’s op Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom.

 

Inleiding op cantate-project

 

Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een inleiding op het project ook voorzichtige aanbevelingen.

Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’.

 

 

 

1703-1707

 

¨Arnstadt

 

Organist van de Neue Kirche

 

1707-1708

 

¨ Mühlhausen

 

Organist van de St.-Blasiuskirche

 

1708-1717

 

¨ Weimar

 

Organist & concertmeester v. d. Hofkapel

 

1717-1723

 

¨ Köthen

 

Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen

 

1723-1750

 

¨ Leipzig

 

Thomascantor

 

> ’23-’24 (1e Jaargang)

> ’24-’25 (2e Jaargang)

> ’25-’27 (3e Jaargang)

> ’28-’29 (4e Jaargang)

> 1729 en later

 

 

 

Datering

3e Zondag na Trinitatis, 13 juni 1723. De 1e jaargang in Leipzig.

Verschillende versies. De eerste, nog ééndelige versie dateert uit 1713 / 1714 (Weimar) en was rouwmuziek.

 

Bezetting

Solisten: Sopraan, Tenor, Bas.

Koor / Tromba I-III / Trombone I-IV / Timpani / Oboe / Violino I/II / Viola / Continuo

 

Teksten

Wellicht Salomo Franck / 2. Psalm 94: 19 /  6: Psalm 42: 12 /  9: Psalm 116: 7 en Georg Neumark 1657 / 11: Openbaringen 5: 12-13.

De bijbelteksten vind je uitgeschreven in het Nederlands – Nieuwe Bijbelvertaling -  bij de bespreking van de betreffende cantate-delen.

 

 

 

Vooraf

 

Een cantate in ogni tempo

 

Een prachtige, veelzijdige cantate met een grote bezetting. Veelzijdig onder meer doordat in het eerste deel de diepe droefheid geschetst wordt van de menselijke ziel die teveel moeilijkheden heeft en niet kan geloven dat God er voor haar/hem is, om uiteindelijk uit te komen bij de verzekering dat je je beter geen zorgen kunt maken en dat de Heer er voor je is.

 

De cantate werd diverse keren uitgevoerd, zoals mogelijk bij Bachs organistenproef in Hamburg (1720).

Eén voorbeeld van de ontwikkeling die de cantate doormaakte: de tenor kreeg van Bach pas in Leipzig een echte solopartij toebedeeld. In alle uitvoeringen daarvóór was de sopraan de solist.

Overigens heeft Bach aangegeven dat deze cantate de bestemming in ogni tempo (voor elk moment in het kerkelijk jaar) heeft – zie afbeelding hierboven.

 

 

  

 

Een compositie uit Weimar

 

Karl Geiringer over ‘Ich hatte viel bekümmernis

 

De cantate no. 21, Ich hatte viel Bekümmernis, gecomponeerd in 1714 op woorden van Salomo Franck, behoort tot de betrekkelijk weinige composities van Bach waarin zijn kunst contact heeft met die van zijn grootste tijdgenoten op het gebied van de muziek. Men heeft opgemerkt dat bepaalde melodische details bewijzen dat de 'Concertmeister' uit Weimar Händels opera 'Almira' kende. Bovendien toont het slotkoor 'Das Lamm, das erwürget ist' met zijn feestelijke trompetpartij de eenvoudige alfresco-techniek van Händel. Ander­zijds moet men opmerken dat het begin van 'Worthy is the Lamb' uit de Mes­sias een zekere verwantschap toont met dit koor.

 

Over het algemeen toont de cantate de typische trekken van de werken uit Weimar. De sinfonia voor het eerste gedeelte met zijn lange noten op dissonerende accoorden en de kreet van de hobo in de voorlaatste maat behoren tot de meest hartstochtelijke instrumentale stukken die Bach in Weimar op papier zette en zij scheppen de juiste atmosfeer voor het gevoel van troosteloosheid dat overheerst aan het begin van het eerste koor. Men heeft dikwijls commen­taar geleverd op de drie uitroepen 'ich, ich, ich' aan het begin van dit deel. De herhaling van het eerste woord aan het begin van een compositie is een typische eigenschap van zeventiende eeuwse muziek en in dit bijzondere geval heeft Bach dit middel waarschijnlijk toegepast om het subjectieve karakter van het werk te onderstrepen.

 

Zelfs nog 'ouderwetser' is het volgende koor met zijn snelle emotionele contrasten en de plotselinge veranderingen van solo naar tutti, snel en langzaam, forte en piano. Anderzijds tonen de solonummers hoe­veel de componist geleerd had van de opera uit zijn tijd. De dialoog tussen de ziel en Jezus bijv. is een liefdesduet van zinnenbekorende schoonheid dat wel­licht enkele leden van de kerkgemeente geïrriteerd heeft. Stukken als deze waren verantwoordelijk voor de bepaling in Bachs contract te Leipzig dat zijn composities 'niet de indruk van een opera mochten maken.’

 

De jaren te Weimar zagen de totstandkoming van enkele van Bachs meest subjectieve werken op het gebied der kerkmuziek. De cantates uit Arnstadt en Mühlhausen hadden reeds een duidelijk individualistische trek getoond, thans overheerste de 'Jesusminne,' het alles verterende verlangen naar bevrijding van aardse zorgen, het verwelkomen van de dood als de poort tot hemelse zegeningen, op een wijze die geen weerga vinden in de muziek van deze tijd.

 

Terwijl de nieuwe cantatevorm ontworpen was door rechtzinnige predikanten die zich krachtig tegen de ideeën van het Piëtisme verzetten, bracht een mys­tieke onderstroom in vele van de door de componist gekozen teksten, in kracht verhevigd door Bachs intense muziek, deze werken gevaarlijk dicht in de buurt van de gehate leer. Toch gaf Bach zich dit waarschijnlijk nooit toe, want hij was gewend het Piëtisme te bestrijden wegens de vijandige houding van deze rich­ting ten opzichte van de instrumentale muziek in de kerk en er niet bij stil te staan dat zijn eigen mystieke neigingen niet zoveel verschilden van die der Piëtisten.

 

Karl Geiringer: Hun naam was Bach, blz. 209/210 –  zie onder, bij ‘bronnen’.

 

 

 

De cantate

 

 

Erster Teil

 

 

Deel één

 

 

1. Sinfonia

 

1. Sinfonia

 

Oboe, Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e Continuo

 

 

De cantate start met een slepende, twintig maten tellende sinfonia (adagio assai), met mooie partijen voor de hobo en het orgel. Hoor ik af en toe iets van het Adagio van Albinoni?

 

Zie ook de tekst van Karl Geiringer in het inleidende deel van deze pagina.

 

2. Coro

 

Ich hatte viel Bekümmernis in meinem Herzen; aber deine Tröstungen erquicken meine Seele.

 

2. Koor

 

Oboe, Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e Continuo

 

 

Psalm 94: 19

Toen ik door zorgen werd overstelpt,

Was uw troost de vreugde van mijn ziel.

 

 

Dan volgt het koor met Ich, ich, ich!. Eerst hoor je de tenoren en sopranen (een canon), dan de alten en bassen, en dan ook nog eens het hele koor: een ogenblik valt alles samen. En even later, als de slotmaten naderen, is dat weer het geval. Ook opvallend: na het langzame openingsdeel het losse, cruciale woord aber, en dan de vlugge uitvoering van de laatste zin. 

 

Er is een thematische overeenkomst van de fuga met de beroemde orgelfuga in G groot BWV 541, die Bach in de eerste Leipziger jaren schreef, naar een eerdere versie.

 

Zie ook de tekst van Karl Geiringer in het inleidende deel van deze pagina.

 

3. Aria

Seufzer, Tränen, Kummer, Not,
Ängstlichs Sehnen, Furcht und Tod
Nagen mein beklemmtes Herz,
Ich empfinde Jammer, Schmerz.

 

3. Aria (sopraan)

 

Oboe, Organo e Continuo

 

 

In deze schitterende aria zingt de treurende hobo. En hoe ijl klinkt de stem van de sopraan. Het gaat hier over angst en dood! Mooi zoals aan het eind van de tekst het woord Schmerz wordt benadrukt. En wat een veelzeggende pauzes!

 

 

4. Recitativo


Wie hast du dich, mein Gott,
In meiner Not,
In meiner Furcht und Zagen
Denn ganz von mir gewandt?
Ach! kennst du nicht dein Kind?
Ach! hörst du nicht das Klagen
Von denen, die dir sind
Mit Bund und Treu verwandt?
Da warest meine Lust
Und bist mir grausam worden;
Ich suche dich an allen Orten,
Ich ruf und schrei dir nach,
Allein mein Weh und Ach!
Scheint itzt, als sei es dir ganz unbewusst.

 

4. Recitatief (tenor)

 

Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e Continuo

 

 

Vervolgens is er een tenor-recitatief waarin de nood ‘ingehouden wordt uitgeschreeuwd’: waar ben je nou toch, mijn God?

 

 

5. Aria
 

Bäche von gesalznen Zähren,
Fluten rauschen stets einher.
Sturm und Wellen mich versehren,
Und dies trübsalsvolle Meer
Will mir Geist und Leben schwächen,
Mast und Anker wollen brechen,
Hier versink ich in den Grund,
Dort seh ins der Hölle Schlund.

 

5. Aria (tenor)

 

Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e Continuo

 

 

De tenor gaat verder in de aria en zingt eerst relatief rustig over (kabbelende?) beekjes, maar gaat na even over in een snel Sturm und Wellen en vervolgens in een tekst over de gevaarlijke zee die mast en anker sloopt, dwz de geest verzwakt. En dan is er het dramatische: hier versink ich in den Grund. 

 

 

6. Coro
 

Was betrübst du dich, meine Seele, und bist so unruhig in mir? Harre auf Gott; denn ich werde ihm noch danken, dass er meines Angesichtes Hilfe und mein Gott ist.

 

 

6. Koor

 

Oboe, Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e Continuo

 

 

Psalm 42: 12

Wat ben je bedroefd, mijn ziel,

en onrustig in mij.

Vestig je hoop op God,

eens zal ik hem weer loven,

mijn God die mij ziet en redt.

 

 

Het koor sluit het eerste deel af met een langzaam gezongen ‘ziel, wat zijt gij onrustig in mij?’ en een sneller ‘hoop op God!’

Heel afwisselend en swingend, met rollen voor de verschillende solo-stemmen en voor een soms werkelijk húppelende hobo.

De diepste droefenis achter zich latend, kan men nu naar de preek gaan luisteren.

 

Zie ook de tekst van Karl Geiringer in het algemene deel van deze pagina.

 

 

Zweiter Teil

 

 

Tweede deel

 

 

7. Recitativo

Seele (S), Jesus (B)


Sopran
Ach Jesu, meine Ruh,
Mein Licht, wo bleibest du?
Bass
O Seele sieh!
Ich bin bei dir.
Sopran
Bei mir?
Hier ist ja lauter Nacht.
Bass
Ich bin dein treuer Freund,
Der auch im Dunkeln wacht,
Wo lauter Schalken seind.
Sopran
Brich doch mit deinem Glanz und Licht des Trostes ein.
Bass
Die Stunde kömmet schon,
Da deines Kampfes Kron'
Dir wird ein süßes Labsal sein.

 

7. Recitatief (sopraan & bas)

 

Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e Continuo

 

 

Het tweede deel begint met een recitatief waarin de sopraan de onzekere menselijke ziel verbeeldt en de bas de vertrouwenwekkende Jezus.

 

Zie ook de tekst van Karl Geiringer in het inleidende deel van deze pagina.

 

8.  Aria

Seele (S), Jesus (B)


Sopran
Komm, mein Jesu, und erquicke,
Bass
Ja, ich komme und erquicke
Sopran
Und erfreu mit deinem Blicke.
Bass
Dich mit meinem Gnadenblicker,
Sopran
Diese Seele,
Bass
Deine Seele,
Sopran
Die soll sterben,
Bass
Die soll leben,
Sopran
Und nicht leben
Bass
Und nicht sterben
Sopran
Und in ihrer Unglückshöhle
Bass
Hier aus dieser wunden Höhle
Sopran
Ganz verderben?
Bass
Sollst du erben
Sopran
Ich muss stets in Kummer schweben,
Bass
Heil! durch diesen Saft der Reben,
Sopran
Ja, ach ja, ich bin verloren!
Bass
Nein, ach nein, du bist erkoren!
Sopran
Nein, ach nein, du hassest mich!
Bass
Ja, ach ja, ich liebe dich!
Sopran
Ach, Jesu, durchsüße mir Seele und Herze,
Bass
Entweichet, ihr Sorgen, verschwinde, du Schmerze!
Sopran
Komm, mein Jesus, und erquicke
Bass
Ja, ich komme und erquicke
Sopran
Mit deinem Gnadenblicke!
Bass
Dich mit meinem Gnadenblicke

 

 

 

8. Aria / Duet (sopraan, bas)

 

Organo e Continuo

 

 

Deze rolverdeling wordt voortgezet in het prachtige aria-duet: de twee zijn werkelijk in gesprek met elkaar. De sopraan: Ja, ach ja, ich bin verloren! De bas: Nein, ach nein, du bist erkoren. Enzovoort. Op het moment dat de sopraan, dus de dolende ziel, zich gewonnen geeft en Jezus gelooft, verandert de muziek en wordt lichter van toon.  

 

 

9. Coro
 

Sei nun wieder zufrieden, meine Seele, denn der Herr tut dir Guts.
Tenor
Was helfen uns die schweren Sorgen,
Was hilft uns unser Weh und Ach?
Was hilft es, dass wir alle Morgen
Beseufzen unser Ungemach?
Wir machen unser Kreuz und Leid
Nur größer durch die Traurigkeit.
Sopran
Denk nicht in deiner Drangsalshitze,
Dass du von Gott verlassen seist,
Und dass Gott der im Schoße sitze,
Der sich mit stetem Glücke speist.
Die folgend Zeit verändert viel
Und setzet jeglichem sein Ziel. 

 

9.  Koor

Oboe, Violino I e Trombone I all' unisono, Violino II e Trombone II all' unisono, Viola e Trombone III all' unisono, Fagotto e Trombone IV all' unisono, Organo e Continuo

 

 

Psalm 116: 7

Kom weer tot rust, mijn ziel,

de HEER is je te hulp gekomen. 

 

 

Nu volgt een koor waarin zowel de solisten zingen als het complete koor (een koorfuga met koraal-cantus-firmus): Wees nu maar tevreden, ziel.

O, wat een samenspel, wat een schoonheid! De tenor: wat helpt het je om je steeds maar zorgen te maken. En de sopraan: denk niet dat je door God verlaten bent.

Dwars door alles heen benadrukt Bach de boodschap van de cantate nog eens door instrumentaal het koraal Wer nur den lieben Gott lässt walten  te laten horen.

 

 

10.  Aria

 

Erfreue dich, Seele, erfreue dich, Herze,
Entweiche nun, Kummer, verschwinde, du Schmerze!
Verwandle dich, Weinen, in lauteren Wein,
Es wird nun mein Ächzen ein Jauchzen mir sein!
Es brennet und sammet die reineste Kerze
Der Liebe, des Trostes in Seele und Brust,
Weil Jesus mich tröstet mit himmlischer Lust.

 

10. Aria (tenor)

 

Organo e Continuo

 

 

De tenor-aria gaat over de vreugde: Jezus troost met hemelse Lust.

 

 

11.  Coro

 

Das Lamm, das erwürget ist, ist würdig zu nehmen Kraft und Reichtum und Weisheit und Stärke und Ehre und Preis und Lob.
Lob und Ehre und Preis und Gewalt sei unserm Gott von Ewigkeit zu Ewigkeit.
Amen, Alleluja!

 

11. Koor

 

Tromba I-III, Timpani, Oboe, Violino I/II, Viola, Fagotto e Organo e Continuo

 

 

Openbaring 5: 12-13

‘Met luide stem riepen ze: ‘Het lam dat geslacht is, komt alle macht, rijkdom en wijsheid toe, en alle kracht, eer, lof en dank. ‘ Elke schepsel in de hemel, op aarde en in de zee, alles en iedereen hoorde ik zeggen: ‘Aan hem die op de troon zit en aan het lam komen de dank, de eer, de lof en de macht toe, tot in eeuwigheid. De vier wezens antwoordden: ‘Amen’, en de oudsten wierpen zich in aanbidding neer.

 

 

Dan eindigt deze lange cantate met een koor (prelude en fuga): een lofprijzing met alweer rollen voor de vocale solisten. Ook de blazers en de pauken mogen los.

 

Zie ook de tekst van Karl Geiringer in het inleidende deel van deze pagina.
 

 

 

 

De belangrijkste bronnen

 

 

- Karl Geiringer: Hun naam was Bach – zeven generaties muzikale scheppingskracht (blz. 209/210)

       (Uitg. Van Loghum Slaterus, 1956. Vert. uit het engels van The Bach Family, 1954)

- De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003).

- Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach  (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000).

- Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929, blz. 485 en 545).

- cd-Boekje Brilliant Classics (Dingeman van Wijnen.)

- De Bijbelteksten zijn ontleend aan ‘De Nieuwe Bijbelvertaling’, © Nederlands Bijbelgenootschap, 2004

 

 

De Bach-cantates op internet

- http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig)

- http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk)

 

Bach-inleidingen op internet

- http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig)

- http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig)

- http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig)

 

Bach startpagina’s

- http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina) 

- http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig)

- http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)

 

 

 

 

 

Mailinglist

 

 

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid.

 

a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden mailinglist Hoogtelijnen’.

 

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden mailinglist Bach-cantates’.

 

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘mailinglist Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden mailinglist Bach-cantates’.

 

 

 

jsbsig1 handtekening

 

 

www.hoogtelijnen.nl  - de-Bach-cantatescontact@hoogtelijnen.nl

 

 

een pagina van hoogtelijnen sinds november 2004