hoogtelijnen.nl   digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek  het oor:  j.s. bach

 

   

 

 

j.s. bach:  cantate bwv 11

 

Lobet Gott in seinen Reichen

 

 

  Hemelvaart Christus - Giotto di Bondone (1267-1337) Cappella Scrovegni a Padova

 

 

© Anne Lever

 

 

Afb: De hemelvaart van Christus - Giotto di Bondone (1267-1337), Cappella Scrovegni a Padova

 

 

 

 

Op de hoogte blijven?

 

De algemene e-Nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt gemiddeld 1 x p. kwartaal. De speciale e-Nieuwsbrief over het cantate-project verschijnt onregelmatig. Aanmelden?

Kijk onderaan deze pagina.

 

 

Laatste update: 5 nov. 2010

 

 

 

 

 

Alle Bach-pagina’s op Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom.

 

Inleiding op cantate-project

 

Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een inleiding op het project ook nieuws en voorzichtige aanbevelingen.

Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’.

 

 

 

1703-1707

 

¨Arnstadt

 

Organist van de Neue Kirche

 

1707-1708

 

¨ Mühlhausen

 

Organist van de St.-Blasiuskirche

 

1708-1717

 

¨ Weimar

 

Organist & concertmeester v. d. Hofkapel

 

1717-1723

 

¨ Köthen

 

Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen

 

1723-1750

 

¨ Leipzig

 

Thomascantor

 

> ’23-’24 (1e Jaargang)

> ’24-’25 (2e Jaargang)

> ’25-’27 (3e Jaargang)

> ’28-’29 (4e Jaargang)

> 1729 en later

 

 

Datering

 

Eerste opvoering op 19 mei 1735.

 

 

Bezetting

 

Solisten: sopraan, alt, tenor, bas.

Koor (sopraan, alt, tenor, bas)

Trompet I-III, tamboerijn, traverso I/II, viool I/II, altviool, continuo

 

 

Teksten

 

2: Lucas 24 vs 50-52

Handelingen v.d. Apostelen 1 vs 9-12,

5: Marcus 16 vs 19

6: Johann Rist 1641

9: Gottfried Wilhelm Sacer 1697

Overige: tekstdichter onbekend

 

 

 

 

Vooraf

 

Himmelfahrts-Oratorium

 

Hemelvaartsdag wordt veertig dagen na Pasen (en tien dagen voor Pinksteren) gevierd en valt altijd op een donderdag.  Omdat Hemelvaartsdag een van de hoogtepunten in het kerkelijk jaar is,   besteedde Bach er speciale aandacht aan. Midden jaren dertig (= van de achttiende eeuw) componeerde hij zgn. oratoria voor Kerst, voor Hemelvaartsdag en voor Pasen. Pinksteren ontbreekt in dit rijtje: wellicht heeft er hiervoor ook een oratorium bestaan maar is deze verloren gegaan.

Er is geen fundamenteel verschil tussen een cantate en een oratorium, maar wel goot Bach in een oratorium de diverse bij deze dag behorende bijbelteksten in een coherent verhaal. Je vind deze teksten terug in de recitatieven (hieronder, bij de teksten, vind je tevens de Nederlandse vertaling ervan).

Verder is een oratorium toch op z’n minst zo lang als de langere cantates, waarvan een deel vóór en een deel ná de preek werd uitgevoerd. Het Weihnachtsoratorium bestaat zelfs uit zes cantates, die verdeeld over de kerstdagen werden uitgevoerd.

 

Het  openingskoor en de twee aria’s (4 en 8) van dit Himmelfahrtsoratorium zijn overigens afkomstig uit eerder werk (zie onder). 

 

¨

 

Op Hemelvaartsdag werd in de kerk Marcus 16 vs 14-20 gelezen. Voorafgaand aan dit fragment wordt Jezus’ verschijning aan de ‘Emmaüsgangers’ genoemd. Zie hiervoor het ‘Vooraf’ op de cantatepagina van bwv 6.

 

Ten slotte verscheen hij aan de elf terwijl ze aan het eten waren, en hij verweet hun hun ongeloof en halsstarrigheid, omdat ze geen geloof hadden geschonken aan degenen die hem hadden gezien nadat hij uit de dood was opgewekt. En hij zei tegen hen: ‘Trek heel de wereld rond en maak aan ieder schepsel het goede nieuws bekend. Wie gelooft en gedoopt is zal worden gered, maar wie niet gelooft zal worden veroordeeld. Degenen die tot geloof zijn gekomen, zullen herkenbaar zijn aan de volgende tekenen: in mijn naam zullen ze demonen uitdrijven, ze zullen spreken in onbekende talen, met hun handen zullen ze slangen oppakken en als ze een dodelijk gif drinken zal dat hun niet deren, en ze zullen zieken weer gezond maken door hun de handen op te leggen.’

Nadat hij dit tegen hen had gezegd, werd de Heer Jezus in de hemel opgenomen en nam hij plaats aan de rechterhand van God. En zij gingen op weg om overal het nieuws bekend te maken. De Heer hielp hen daarbij en zette hun verkondiging kracht bij met de tekenen die ermee gepaard gingen.

 

De nieuwe Bijbelvertaling vermeldt in een noot dat deze verzen in ‘andere handschriften’ ontbreken.

  

 

 

De cantate

 

 

Erster Teil

 

Eerste deel

 

 

1. Chorus

 

Lobet Gott in seinen Reichen,
Preiset ihn in seinen Ehren,
Rühmet ihn in seiner Pracht;
Sucht sein Lob recht zu vergleichen,
Wenn ihr mit gesamten Chören
Ihm ein Lied zu Ehren macht!

 

1. Koor

 

Trompet I-III, tamboerijn, traverso I/II, hobo I/II, viool I/II, altviool, continuo

 

Dit openingskoor in D majeur wordt – net als het afsluitende koraal - extra feestelijk gemaakt door de uitgebreide instrumentale bezetting. In het begin wordt instrumentaal dan ook al meteen flink uitgepakt. Het koor volgt met een eigen thema - eerst homofoon, daarna polyfoon (zie voor uitleg bij nr 9).

Een nieuw thema beheerst het middendeel en is weliswaar minder feestelijk van aard maar behoudt wel de jubelende grondtoon. Een vrij da capo (= nog eens vanaf het begin) sluit het geheel af.

 

De muziek is afkomstig van de cantate ‘Froher Tag, verlangte Stunden’  (bwv app. I.18), die Bach in 1732 schreef na de renovatie van de Thomasschule. 

 

2. Recitativo

 

Der Herr Jesus hub seine Hände auf und segnete seine Jünger, und es geschah, da er sie segnete, schied er von ihnen.

 

2. Recitatief (tenor)

 

Continuo

 

Tekst: Lucas 24 vs 50-52

(Hij nam hen mee de stad uit, tot bij Betanië.) Daar hief hij zijn handen op en zegende hen. Terwijl hij hen zegende, ging hij van hen heen en werd opgenomen in de hemel. 

 

Naar traditioneel voorschrift is ook in dit oratorium de tenor degene die het evangelie-bericht zingt (overigens m.u.v. 7b).

 

 

 

3. Recitativo

 

Ach, Jesu, ist dein Abschied schon so nah?
Ach, ist denn schon die Stunde da,
Da wir dich von uns lassen sollen?
Ach, siehe, wie die heißen Tränen
Von unsern blassen Wangen rollen,
Wie wir uns nach dir sehnen,
Wie uns fast aller Trost gebricht.
Ach, weiche doch noch nicht!

 

3. Recitatief (bas)

 

Traverso I/II, Continuo

 

De apostelen blijven achter en spreken in dit recitatief alsof Jezus nog niet weg is.

Het is een vrij vers, met een belangrijke rol voor de dwarsfluiten. En ach, wat biggelen de tranen ontroerend mooi over de wangen!

 

4. Aria

 

Ach, bleibe doch, mein liebstes Leben,
Ach, fliehe nicht so bald von mir!
Dein Abschied und dein frühes Scheiden
Bringt mir das allergrößte Leiden,
Ach ja, so bleibe doch noch hier;
Sonst werd ich ganz von Schmerz umgeben.

 

4. Aria (alt)

 

Viool (violini all' unisono), continuo

 

Ook hier nog de bijna-ontkenning van datgene wat net is gebeurd. Een melancholieke aria met prachtige lange melodielijnen voor de viool. 

Deze aria is afkomstig uit eerder werk, nl. uit de huwelijkscantate ‘Auf! Süss entzückende Gewalt’ (geen bwv-nummer).  Later gebruikte Bach de muziek zelfs nog een keer, en wel voor het Agnus Dei in de mis in b-mineur (bwv 232).

 

Maarten ’t Hart:

Deze alt-aria ‘wordt terecht tot de meesterstukken gerekend.

 

 

5. Recitativo

 

Und ward aufgehaben zusehends und fuhr auf gen Himmel, eine Wolke nahm ihn weg vor ihren Augen, und er sitzet zur rechten Hand Gottes.

 

5. Recitatief (tenor)

 

Continuo

 

Tekst: Marcus 16 vs 19 (zie voor de omringende verzen uit Marcus het ‘vooraf’ hierboven).

Nadat hij dit tegen hen had gezegd, werd de Heer Jezus in de hemel opgenomen en nam hij plaats aan de rechterhand van God.

 

Na het eerste recitatief (2) volgt hier nog een keer Jezus’ vertrek naar de hemel, nu in de versie van Marcus.  De hemelvaart wordt in dit recitatief nuchter gebracht: het is een feit.

 

 

6. Choral

 

Nun lieget alles unter dir,
Dich selbst nur ausgenommen;
Die Engel müssen für und für
Dir aufzuwarten kommen.
Die Fürsten stehn auch auf der Bahn
Und sind dir willig untertan;
Luft, Wasser, Feuer, Erden
Muss dir zu Dienste werden.

 

6. Koraal

 

Traverso I/II, hobo I, viool I met de sopraan, hobo II, viool II met de alt, altviool met de tenor, continuo

 

Tekst: uit ‘Du Lebensfürst, Herr Jesu Christ’ van Johann Rist (1641) – vierde strofe.

 

bwv11 Rist_Johann

 

Met een kort koraal in een eenvoudige vierstemmige setting eindigt het deel voor de preek. Hoe anders is dit dan het afsluitende koraal (9)...

 

 

Zweiter Teil

 

Tweede deel

 

 

7. Recitativo

 

(a) Evangelist, zwei Männer in weißen Kleidern
Tenor
Und da sie ihm nachsahen gen Himmel fahren, siehe, da stunden bei ihnen zwei Männer in weißen Kleidern, welche auch sagten:
beide
Ihr Männer von Galiläa, was stehet ihr und sehet gen Himmels Dieser Jesus, welcher von euch ist aufgenommen gen Himmel, wird kommen, wie ihr ihn gesehen habt gen Himmel fahren.

 

(b) Ach ja! so komme bald zurück:
Tilg einst mein trauriges Gebärden,
Sonst wird mir jeder Augenblick
Verhaßt und Jahren ähnlich werden.

 

(c) Evangelist
Sie aber beteten ihn an, wandten um gen Jerusalem von dem Berge, der da heißet der Ölberg, welcher ist nahe bei Jerusalem und liegt einen Sabbater-Weg davon, und sie kehreten wieder gen Jerusalem mit großer Freude.

 

7. Recitatief  (a. tenor & bas; b. alt; c. tenor)  

 

a. Continuo; b. traverso I/II, continuo; c. continuo

 

Tekst: Handelingen 1 vs 9-12

(Toen hij dit gezegd had, werd hij voor hun ogen omhooggeheven en opgenomen in een wolk, zodat ze hem niet meer zagen. Terwijl hij zo van hen wegging) en zij nog steeds naar de hemel staarden, stonden er opeens twee mannen in witte gewaden bij hen. Ze zeiden: ‘ Galileeërs, wat staan jullie naar de hemel te kijken? Jezus, die uit jullie midden in de hemel is opgenomen, zal op dezelfde wijze terugkomen als jullie hem naar de hemel hebben zien gaan.’

Daarop keerden de apostelen van de Olijfberg terug naar Jeruzalem. Deze berg staat vlak bij de stad, op een sabbatsreis afstand.  

 

Deze tekst uit het bijbelboek ‘Handelingen van de apostelen’  wordt gebruikt voor het recitatief aan het begin van het tweede deel van het oratorium, net na de preek.

 

Twee mannen in witte kleren (a) vertellen dat Jezus zal terugkeren. De tekst die in de directe rede staat, wordt niet alleen door de tenor gezongen maar – als Arioso - door tenor en bas samen. Het lijkt wel alsof er even gehuppeld mag worden.

 

In het middelste stukje (b) wordt commentaar geleverd en is het perspectief verschoven van ongeloof over zijn vertrek naar hoop op een spoedige terugkeer. Een vrij vers, waarin net als in het recitatief van de bas vóór de preek de dwarsfluiten weer naar voren mogen komen. 

 

En in het slot van dit drie-delig recitatief (c) is er zelfs sprake van grote vreugde – in de muziek terug te horen - over de belofte van de twee mannen in witte gewaden.

 

 

8. Aria

 

Jesu, deine Gnadenblicke
Kann ich doch beständig sehn.
Deine Liebe bleibt zurücke,
Dass ich mich hier in der Zeit
An der künftgen Herrlichkeit
Schon voraus im Geist erquicke,
Wenn wir einst dort vor dir stehn.

 

8. Aria (sopraan)

 

Traverso I/II, hobo, viool (violini all' unisono)

 

Deze aria is, net als de eerste aria, afkomstig uit eerder werk, nl. uit de huwelijkscantate ‘Auf! Süss entzückende Gewalt’ (geen bwv-nummer). De instrumenten vormen een trio dat veel ruimte krijgt en zich samen met de sopraan uitbreidt tot kwartet. De zwaarte is weg: de vier partijen blijven uit de laagte weg. Alles lijkt naar boven te wijzen.

 

 

 

9. Choral

 

Wenn soll es doch geschehen,
Wenn kömmt die liebe Zeit,
Dass ich ihn werde sehen,
In seiner Herrlichkeit?
Du Tag, wenn wirst du sein,
Dass wir den Heiland grüßen,
Dass wir den Heiland küssen?
Komm, stelle dich doch ein!

 

9. Koraal

 

Trompet I-III, tamboerijn, traverso I/II, hobo I/II, viool I/II, altviool, continuo

 

Tekst: uit ‘Gott fähret auf gen Himmel’ van Gottfried Wilhelm Sacer (1697) – zevende strofe.

 

Het oratorium eindigt met een koraal van geheel ander karakter dan het koraal dat het eerste deel afsloot: orkestrale ritornello’s *) vormen het geraamte rond het polyfonische **) koraal in b-mineur.  Dit doet denken aan het openingskoor van de Mattheüs-passion. Het laat, zegt Christoph Wolff (bij de Hemelvaartscantates uitgevoerd door Ton Koopman), heel goed de artistieke middelen zien die Bach na 1730 tot zijn beschikking had.  

 

 

*) ‘Een ritornello is een muzikale structuur die heel typisch is voor de opera seria. Het ritornello als muzikale formule is afkomstig uit de Italiaanse (Napolitaanse) volksmuziek, waar het een herhaling of een refrein betekende. In de achttiende eeuw zou het ritornello een belangrijk onderdeel worden van de zogenaamde da capo-aria. In deze aria wordt elk onderdeel (A, B en A) afgesloten met eenzelfde muzikaal tussenspel, dat men Ritornello noemde.’ (uit: kunstbus)

 

**) Polyfonie betekent in het algemeen veelstemmigheid; specifiek wordt daarmee echter een veelstemmige compositie bedoeld, die in tegenstelling tot de homofonie door een verstrekkende zelfstandigheid en een lineair, contrapuntisch verloop van de stemmen gekenmerkt is.
In de 16e eeuw beleefde de polyfone a cappella-stijl (zogenaamde vroeg-klassieke vokaalpolyfonie) vooral door de composities van Palestrina en van Orlandus Lassus haar hoogtepunt. Deze stijl werd uiteindelijk overgedragen op de instrumentale muziek, en zo ontwikkelden zich nieuwe vormen, zoals b.v. de fuga, die vooral dankzij Johann Sebastian Bach de opperste volmaaktheid bereikte.
In de 19e eeuw vond een gelijkstelling van de termen polyfonie en contrapunt plaats, omdat de door contrapunt aangeduide tegenstelling van klanken ook op de zelfstandigheid van de stemmen doelt.

 

 

 

 

De belangrijkste bronnen

 

 

- Alfred Dürr: Die Kantaten von Johann Sebastian Bach, 1971 (Uitg. dtv/Bärenreiter, 1985, blz. 382 - 386).

- cd-Boekje Ton Koopman, tekst Christoph Wolff.

- cd-Boekje Pieter Jan Leusink, tekst Clemens Romijn (Brilliant Classics).

- Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach  (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000).

- De Bijbelteksten zijn ontleend aan ‘De Nieuwe Bijbelvertaling’ (© Nederlands Bijbelgenootschap, 2004).

En verder:

- www.kunstbus.nl (over het ritornello).

- Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929).

- De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003).

 

 

De Bach-cantates op internet

> http://www.xs4all.nl/~eduardvh/ (Nederlandstalig)

> http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig)

> http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk)

 

Bach-inleidingen op internet

> http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig)

> http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig)

> http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig)

 

Bach startpagina’s

> http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina) 

> http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig)

> http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)

 

 

 

 

 

e-Nieuwsbrief

 

 

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid.

 

a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’.

 

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’.

 

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’.

 

 

 

jsbsig1 handtekening

 

 

www.hoogtelijnen.nl  - de-Bach-cantates contact@hoogtelijnen.nl

 

Een pagina van hoogtelijnen sinds april 2008