hoogtelijnen.nl digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek de bach-cantates

j.s. bach: cantate bwv 198

Lass, Fürstin, lass noch einen Strahl

vlnr: Christiane Eberhardine; Daniël Schär: zur Kantate BWV 198; Johann Christoph Gottsched

Op de hoogte blijven?

De algemene e-Nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt ± 1 x p. mnd. De speciale e-Nieuwsbrief over het cantate-project verschijnt onregelmatig. Aanmelden?

Kijk onderaan deze pagina.

Laatste herziene versie:

17 03 08

in uitvoering: deze pagina wordt deze weken herzien en uitgebreid...

(Eerste versie: 09 10 04)

Alle Bach-pagina’s op Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom.

Inleiding op cantate-project

Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een inleiding op het project ook nieuws en voorzichtige aanbevelingen.

Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’.

Bezetting

Solisten: Sopraan, Alt, Tenor, Bas.

Koor

Traverso I/II, Hobo d’amore I/II, Viool I/II, Altviool, Viola da gamba I/II, Luit I/II, Continuo (orgel, cembalo)

Teksten

Johann Christoph Gottsched (1727)

Datering

17 oktober 1727

1703-1707

¨Arnstadt

Organist van de Neue Kirche

1707-1708

¨ Mühlhausen

Organist van de St.-Blasiuskirche

1708-1717

¨ Weimar

Organist & concertmeester v. d. Hofkapel

1717-1723

¨ Köthen

Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen

1723-1750

¨ Leipzig

Thomascantor

> ’23-’24 (1^e Jaargang)

> ’24-’25 (2^e Jaargang)

> ’25-’27 (3^e Jaargang)

> ’28-’29 (4^e Jaargang)

> 1729 en later

Vooraf

Treuren over een katholieke vorstin

Treurode (Trauer-musik, Ode, Tombeau), niet behorend tot een van de jaargangen kerkelijke cantates, maar bestemd voor een rouwplechtigheid ter gelegenheid van de begrafenis op 17 oktober 1727 van Christiane Eberhardine, koningin van Polen en keurvorstin van Saxen. De plechtigheid kon in het Leipzig van die tijd niet ‘officieel’ zijn vanwege het katholieke geloof van de keurvorsten.

In feite is deze treurode een half-wereldlijke cantate.

BWV 198 is een cantate in twee delen (één voor de preek, één er na). De bezetting is groot: er is zelfs een clavecimbel en dat is een bijzonderheid, die de klankkleur van deze cantate - althans in de huiskamer - behoorlijk beïnvloedt. Bach bespeelde de clavecimbel tijdens de begrafenisdienst zelf.

In de tekst worden vijf rivieren genoemd (Vistula, Niester, Warthe, Elbe en Mulde) en twee steden (Torgau en Pretzsch), samen het gebied voorstellend van de keurvorstin.

Bach gebruikte verscheidene delen van deze Trauerode voor andere stukken: voor de Marcuspassie (1731, de muziek van deze passie ging verloren), voor een andere treurode (ter ere van prins Leopold, het openingskoor) en voor de mis in B mineur (adagio-introductie van het Kyrie).

Wolff cs:

‘Bachs meest prominente optreden als kapelmeester'. (Wolff, blz. 419 en 568).

Maarten ’t Hart:

‘...een afgerond kunstwerk waarvan de sfeer van begin tot eind gehandhaafd blijft...’ ‘... een uiterst aangrijpend, smartelijk beginkoor, sfeervolle aria’s, sublieme recitatieven... en een betoverend mooi slotkoor.’

www.desingel.be:

‘Het had weinig gescheeld of deze zogenaamde Trauerode was nooit gecomponeerd: de uitvoering van dit werk in 1727 in de Universiteitskerk van Leipzig was namelijk de aanleiding tot één van Bachs beruchte disputen met de stadsraad van Leipzig. Gelukkig trok Bach deze keer wél aan het langste eind, anders hadden we deze waardige, ingetogen en sublieme cantate moeten missen. Elk nummer van dit werk is een waar compositorisch juweeltje. De vrij grote en merkwaardige bezetting, met theorbe en viola da gamba, gaven Bach de gelegenheid om alle aspecten van de rouw passend te verklanken.’

De cantate

Erster Teil

Eerste deel

1. Coro

Laß, Fürstin, laß noch einen Strahl
Aus Salems Sterngewölben schießen.
Und sieh, mit wieviel Tränengüssen
Umringen wir dein Ehrenmal!

1. Koor

Flauto traverso I/II, Oboe d'amore I/II, Viola da gamba I/II, Liuto I/II, Violino I/II, Viola, Continuo

Je zult maar in de kerk zitten, afscheid nemen van een geliefde, en dan start het koor met de vraag aan de dode of ze alsjeblieft nog ‘een straal’ naar beneden wil schieten. ...Mit wieviel Tränengüssen umringen wir dein Ehrenmahl.

Zou de herfstzon door de ramen hebben gespeeld?

2. Recitativo

Dein Sachsen, dein bestürztes Meißen
Erstarrt bei deiner Königsgruft;
Das Auge tränt, die Zunge ruft:
Mein Schmerz kann unbeschreiblich heißen!
Hier klagt August und Prinz und Land,
Der Adel ächzt, der Bürger trauert,
Wie hat dich nicht das Volk bedauert,
Sobald es deinen Fall empfand!

2. Recitatief (sopraan)

Violino I/II, Viola, Continuo

In het daaropvolgend recitatief en in de aria zingt de sopraan hartverscheurend over de Schmerz en over de dood, dat Schmerzenswort. Maar eigenlijk... is er ook steeds iets levenslustigs.

3. Aria

Verstummt! verstummt, ihr holden Saiten!
Kein Ton vermag der Länder Not
Bei ihrer teuren Mutter Tod,
O Schmerzenswort! recht anzudeuten.

3. Aria (sopraan)

Violino I/II, Viola, Continuo

4. Recitativo

Der Glocken bebendes Getön
Soll unsrer trüben Seelen Schrecken
Durch ihr geschwungnes Erze wecken
Und uns durch Mark und Adern gehn.
O, könnte nur dies bange Klingen,
Davon das Ohr uns taglich gellt,
Der ganzen Europäerwelt
Ein Zeugnis unsres Jammers bringen!

4. Recitatief (alt)

Flauto traverso I/II, Oboe d'amore I/II, Viola da gamba I/II, Liuto I/II, Violino I/II, Viola, Continuo

Dramatiek is er ook volop in de alt-recitatief.

5. Aria

Wie starb die Heldin so vergnügt!
Wie mutig hat ihr Geist gerungen,
Da sie des Todes Arm bezwungen,
Noch eh er ihre Brust besiegt.

5. Aria (alt)

Viola da gamba I/II, Liuto I/II, Continuo

De alt gaat verder in een aria met een instrumentale inleiding (cello). Hierin wordt de moed van de vorstin bezongen waarmee ze de dood in de ogen heeft gekeken. Wie stärb die Heldin so vergnügt. Let ook op de schitterende rol voor het orkest, met al die instrumenten. Zo’n zes minuten lang tranen!

6. Recitativo

Ihr Leben ließ die Kunst zu sterben
In unverrückter Übung sehn;
Unmöglich konnt es denn geschehn,
Sich vor dem Tode zu entfärben.
Ach selig! wessen großer Geist
Sich über die Natur erhebet,
Vor Gruft und Särgen nicht erbebet,
Wenn ihn sein Schöpfer scheiden heißt.

6. Recitatief (tenor)

Oboe d'amore I/II, Continuo

Na een tenor-recitatief - Ihr leben liess die Kunst zu sterben - volgt dan ook nog eens het magistrale koor met een geweldige uithaal: An dir, du Fürbild grosser frauen... Je huivert, maar ongemerkt wil het lichaam, dus de geest, swingen. Want swingen doet het. Het instrumentale deel lijkt je rust te geven, maar het koor laat zich meevoeren en neemt stilaan de melodie weer over.

7. Coro

An dir, du Fürbild Großer Frauen,
An dir, erhabne Königin,
An dir, du Glaubenspflegerin,
War dieser Großmut Bild zu schauen.

7. Koor

Flauto traverso I/II, Oboe d'amore I/II, Viola da gamba I/II, Liuto I/II, Violino I/II, Viola, Continuo

Zweiter Teil

Tweede deel

8. Aria

Der Ewigkeit saphirnes Haus
Zieht, Fürstin, deine heitern Blicke
Vor unsrer Niedrigkeit zurücke
Und tilgt der Erden Denkbild aus.
Ein starker Glanz von hundert Sonnen,
Der unsern Tag zur Mitternacht
Und unsre Sonne finster macht,
Hat dein verklärtes Haupt umsponnen.

8. Aria (tenor)

Flauto traverso, Oboe d'amore, Viola da gamba I/II, Violino I/II, Liuto I/II, Continuo

Het tweede deel wordt uitgevoerd na de preek. Eerst, met stevige inzet, een relatief kalme tenor-aria: er is een glans van duizend zonnen rond uw hoofd. En dat orkest, die verschillende lijnen..!

9. Recitativo en 10. Arioso

Was Wunder ists? Du bist es wert,
Du Fürbild aller Königinnen!
Du mußtest allen Schmuck gewinnen,
Der deine Scheitel itzt verklärt.
Nun trägst du vor des Lammes Throne
Anstatt des Purpurs Eitelkeit
Ein perlenreines Unschuldskleid
Und spottest der Verlaßnen Krone.

Soweit der volle Weichselstrand,
Der Niester und die Warthe fließet,
Soweit sich Elb' und Muld' ergießet,
Erhebt dich beides, Stadt und Land.
Dein Torgau geht im Trauerkleide,
Dein Pretsch wird kraftlos, starr und matt;
Denn da es dich verloren hat,
Verliert es seiner Augen Weide.

9. Recitatief en 10. arioso (bas)

Flauto traverso I/II, Oboe I/II, Continuo

Dan zingt de bas een recitatief: 'Je bent een voorbeeld voor alle koninginnen'.

Zonder pauze volgt een arioso van nog geen minuut. De wereld staat stil...

11. Coro

Doch, Königin! du stirbest nicht,
Man weiß, was man an dir besessen;
Die Nachwelt wird dich nicht vergessen,
Bis dieser Weltbau einst zerbricht.
Ihr Dichter, schreibt! wir wollens lesen:
Sie ist der Tugend Eigentum,
Der Untertanen Lust und Ruhm,
Der Königinnen Preis gewesen.

11. Koor

Flauto traverso I/II, Oboe d'amore I/II, Viola da gamba I/II, Liuto I/II, Violino I/II, Continuo

Tot slot het (alweer) dansende koor: Doch Königin! du stirbest nicht. Ook het orkest pakt uit en je weet dat Johann Sebastian aan de klavecimbel moet zitten. Het einde is schitterend en onvergetelijk.

De belangrijkste bronnen

- De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003).

- Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929).

- Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000).

- cd-Boekje Gardiner (Archiv), tekst: Richard Campbell, Siegfried Oechsle, Gilles Cantagrel.

- cd-Boekje Leusink (Brilliant Classics), tekst: Dingeman van Wijnen.

- schilderij Daniël Schär: http://www.schaer-art.ch/galerie/kantaten_2001/index.html

De Bach-cantates op internet

> http://www.xs4all.nl/~eduardvh/ (Nederlandstalig)

> http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig)

> http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk)

Bach-inleidingen op internet

> http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig)

> http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig)

> http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig)

Bach startpagina’s

> http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina)

> http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig)

> http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)

e-Nieuwsbrief

Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid.

a. Wil je op de hoogte blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl , inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’.

b. Wil je alleen op de hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook: stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’.

Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’ resp. ‘afmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’.

www.hoogtelijnen.nl - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl