hoogtelijnen.nl digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek het oor: j.s. bach
j.s. bach: cantate bwv 4 Christ lag in Todesbanden © Anne Lever Afb. vlnr: Maarten Luther, Mühlhausen in Bachs tijd, Joh. Seb. Bach.
Op de hoogte blijven? De e-Nieuwsbrief van Hoogtelijnen verschijnt ± 1 x p. kwartaal. Aanmelden? Kijk onderaan deze pagina.		Laatste versie: 17 febr. 2011 Alle Bach-pagina’s op Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom.			Inleiding op cantate-project Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een inleiding op het project ook voorzichtige aanbevelingen. Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’.
1703-1707 ¨Arnstadt Organist van de Neue Kirche	1707-1708 ¨ Mühlhausen Organist van de St.-Blasiuskirche		1708-1717 ¨ Weimar Organist & concertmeester v. d. Hofkapel	1717-1723 ¨ Köthen Kapelmeester van vorst Leopold von Anhalt-Köthen		1723-1750 ¨ Leipzig Thomascantor > ’23-’24 (1^e Jaargang) > ’24-’25 (2^e Jaargang) > ’25-’27 (3^e Jaargang) > ’28-’29 (4^e Jaargang) > 1729 en later
Datering 1^ste Paasdag 1707 of 1708 (Mühlhausen), heruitvoering in de 1^e en 2^e cantate-jaargang van Bach in Leipzig (nl. op 09 04 1724 en op 01 04 1725). Bezetting Solisten: Sopraan, Alt, Tenor, Bas. Koor / Cornetto / Trombone I-III / Viool I/II / Altviool / Continuo De cornet en de drie trombones heeft Bach overigens pas bij de heropvoeringen in Leipzig toegevoegd.
Vooraf Een vroege cantate Een van Bachs eerste cantates, waarvan zelfs wel eens werd betwijfeld of deze werkelijk van Bach was. Wellicht was Johann Pachelbel voor de jonge Bach bij het schrijven een voorbeeld. Bach gebruikt voor de tekst alle zeven verzen van het Paaslied van Maarten Luther (uit 1524, gebaseerd op een twaalfde-eeuwse hymne). De structuur van deze verzen is symmetrisch: koor, duet, aria, koor, aria, duet, koor. Albert Schweitzer: ‘Diese Kantate gehört zu den gewaltigsten, aber auch zu den schwierigsten. Ein in Bach noch nicht eingesungener Chor stelle sie auf einige Jahre zurück. Zu ihrer Einstudierung gehören nicht Wochen, sondern Monate’. Maarten ’t Hart: ‘Een machtig jeugdwerk...’ ‘Indrukwekkend, groots, somber, grimmig. Archaïserend van stijl.’ Dingeman van Wijnen: ‘Een glorieuze cantate’, ‘...een van zijn meesterwerken’.
Het verleden vooruitstrevend aangewend Karl Geiringer over Christ lag in Todesbanden “Zelden schreef Bach een werk dat zo bewust op het verleden gericht was en dat tevens eigenschappen van een zo vooruitstrevende aard toonde. De tekst bevat evenmin achttiende-eeuwse elementen als de cantates van de eerst periode maar Bach gebruikte eenvoudigweg Luthers machtig kerklied als tekstboek. Desalniettemin worden duidelijk gescheiden koren, aria's en duetten aangewend op een wijze die de invloed van de hervormingen toont die aangegeven waren door Neumeister en Franck. De muziek is gebaseerd op een twaalfde-eeuwse melodie en een cantate van Kuhnau op dezelfde melodie kan als haar peetvader beschouwd worden. De modale harmonieën en de verdubbelde middenstemmen van de altviolen dragen veel bij tot het zeer archaïsche karakter van de compositie die zich aan ons voordoet als een serie vocale interpretaties van orgelkoralen op de wijze van Böhm en Pachelbel. Maar de overheersende positie die het kerklied behoudt gedurende het gehele werk, wijst ook naar de koraalcantates die door Bach in zijn latere jaren te Leipzig geschreven werden. 'Christ lag in Todesbanden' bestaat uit verschillende vocale delen die ieder een variant bieden op hetzelfde kerklied en een couplet van Luthers koraal als tekst gebruiken. De vorm is geconcentreerd: koor - duet - aria - koor - aria - duet – koor: 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6- 7 . Zelfs de inleidende instrumentale sinfonia in de stijl van Buxtehude maakt gebruik van de kernmelodie. De combinatie van kunstvaardigheid met kracht van uitdrukking en Baroksymboliek is verbijsterend. Slechts één détail kan hier genoemd worden: in Luthers kernachtige zestiende-eeuwse taal wordt gezegd over het gevecht tussen leven en dood: ’...wie ein Tod den andern frass'. Bach geeft dit symbolisch weer door een koorcanon waarin de stemmen verstrengeld schijnen te zijn in een gevecht op leven en dood tot dat de één na de ander verdwijnt.” Karl Geiringer: Hun naam was Bach, blz. 211/212 – zie onder, bij ‘bronnen’.
De cantate
1. Sinfonia			1. Sinfonia Viool I/II, Altviool I/II, Continuo Aan de zeven verzen van Maarten Luther gaat een inleidende sinfonia vooraf van 14 maten (ruim een minuut), plechtig en bescheiden van opzet, waarin de koraalmelodie al te horen is.
2. Coro (Versus I) Christ lag in Todesbanden Für unsre Sünd gegeben, Er ist wieder erstanden Und hat uns bracht das Leben; Des wir sollen fröhlich sein, Gott loben und ihm dankbar sein Und singen halleluja, Halleluja!			2. Koor Viool I/II, Altviool I/II, Cornetto, Trombone I (met de Alt), Trombone II (met de Tenor), Trombone III (met de Bas), Continuo De sinfonia wordt gevolgd door een levendig koor: wat doen die violen voor wonderlijks achter de stemmen (alten, tenoren, bassen)? In het boek van Wolff c.s. (zie hieronder bij bronnen) wordt de aandacht gevestigd op het ‘ritmisch suspirans-motief’ van deze vioolpartij. Halverwege dit pittige vers 1 van het Paaslied gaan de sopranen in de koraallijn steeds meer de boventoon voeren. Halleluja!
3. Duetto (Versus II) Den Tod niemand zwingen kunnt Bei allen Menschenkindern, Das macht' alles unsre Sünd, Kein Unschuld war zu finden. Davon kam der Tod so bald Und nahm über uns Gewalt, Hielt uns in seinem Reich gefangen. Halleluja!			3. Duet (sopraan & alt) Cornetto (met de Sopraan), Trombone I (met de Alt), Continuo Hierna volgt een prachtig verstild duet van sopraan en alt, met een bescheiden orgel en cello, over de dood die ons in zijn rijk gevangen houdt, met speciale ‘effecten’ bij het zingen van het woord Tod, en ook – let op de basfiguur - bij zwingen en Gewalt.
4. Aria (Versus III) Jesus Christus, Gottes Sohn, An unser Statt ist kommen Und hat die Sünde weggetan, Damit dem Tod genommen All sein Recht und sein Gewalt, Da bleibet nichts denn Tods Gestalt, Den Stach'l hat er verloren. Halleluja!			4. Aria (tenor) Viool I/II, Continuo Dan zingt de tenor een aria, waarbij de violen een levendig contrapunt spelen (ze gaan maar door!). Een dramatische noodstop volgt bij het ‘nichts’. Terugluisterend hoor je pas de aankondiging daarvan door de violen! En dan gaat het weer verder. Alles in zo’n twee minuten!
5. Coro (Versus IV) Es war ein wunderlicher Krieg, Da Tod und Leben rungen, Das Leben behielt den Sieg, Es hat den Tod verschlungen. Die Schrift hat verkündigt das, Wie ein Tod den andern fraß, Ein Spott aus dem Tod ist worden. Halleluja!			5. Koor Continuo Het koor dat volgt vormt het toppunt van Bachs symmetrische opbouw (de simfonia buiten beschouwing gelaten): het is het middelste vers, waarin de melodie aan de alt gegeven wordt, prachtig ‘omlijst’ door het koor. De instrumenten zwijgen, afgezien van ondersteuning door de continuo. Hierdoor komt alle nadruk op de tekst te liggen: Das Leben behielt den Sieg, over de overwinning op de dood door de herrijzenis van Christus.
6. Aria (Versus V) Hier ist das rechte Osterlamm, Davon Gott hat geboten, Das ist hoch an des Kreuzes Stamm In heißer Lieb gebraten, Das Blut zeichnet unsre Tür, Das hält der Glaub dem Tode für, Der Würger kann uns nicht mehr schaden. Halleluja!			6. Aria (bas) Viool I/II, Altviool I/II, Continuo In de bas-aria start de zanger met de koraalmelodie en zingt dan, terwijl de violen de melodie overnemen, een variatie. De tekst wordt hier muzikaal op allerlei manieren vertaald: das Blut zeichnet unsre Tür, ... der Würger kann uns nicht mehr Schaden. Wat gebeurt hier veel! En uiteindelijk natuurlijk weer: halleluja!
7. Duetto (Versus VI) So feiern wir das hohe Fest Mit Herzensfreud und Wonne, Das uns der Herre scheinen lässt, Er ist selber die Sonne, Der durch seiner Gnade Glanz Erleuchtet unsre Herzen ganz, Der Sünden Nacht ist verschwunden. Halleluja!			7. Duet (sopraan & tenor) Continuo Dan volgt een feestelijk duet van sopraan en tenor - ons hart wordt verlicht, de nacht van de zonde is verdwenen.
8. Choral (Versus VII) Wir essen und leben wohl In rechten Osterfladen, Der alte Sauerteig nicht soll Sein bei dem Wort der Gnaden, Christus will die Koste sein Und speisen die Seel allein, Der Glaub will keins andern leben. Halleluja!			8. Koraal Viool I/II en Cornetto (met de Sopraan), Viool I en Trombone I (met de Alt), Viool II en Trombone II (met de Tenor), Trombone III (met de Bas), Continuo Een eenvoudig koraal: de cantate eindigt met een langgerekt... halleluja.
De belangrijkste bronnen - Karl Geiringer: Hun naam was Bach – zeven generaties muzikale scheppingskracht (blz. 209/210) (Uitg. Van Loghum Slaterus, 1956. Vert. uit het engels van The Bach Family, 1954) - De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003). - Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000). - Albert Schweitzer: J.S.Bach, Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929, blz. 485 en 545). - cd-Boekje Gardiner (Apex, 1982/2003) - cd-Boekje P.J. Leusink, tekst Dingeman van Wijnen (Brilliant Classics). De Bach-cantates op internet > http://www.xs4all.nl/~eduardvh/ (Nederlandstalig) > http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig) > http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten van Bachs vocale werk) Bach-inleidingen op internet > http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig) > http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig) > http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig) Bach startpagina’s > http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina) > http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig) > http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central Station)
e-Nieuwsbrief Wil je op de hoogte blijven van de updates op www.hoogtelijnen.nl, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’. Verschijnt onregelmatig. Afmelden gaat even eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’.
www.hoogtelijnen.nl - de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl een pagina van hoogtelijnen sinds 18 febr. 2004