|
hoogtelijnen.nl digitaal magazine over kunst, natuur, mens en politiek de
bach-cantates |
||||||
|
j.s. bach: cantate bwv 4 Christ lag in
Todesbanden
vlnr:
Maarten Luther, Mühlhausen in Bachs tijd, Joh. Seb. Bach © Anne
Lever |
||||||
|
|
||||||
|
Op de hoogte blijven? De algemene e-Nieuwsbrief van
Hoogtelijnen verschijnt ± 1 x p. mnd. De speciale
e-Nieuwsbrief over het cantate-project verschijnt onregelmatig. Aanmelden?
Kijk onderaan deze pagina. |
Laatste herziene versie: 04 03 08 (Eerste versie: 18 02 04) Alle Bach-pagina’s op
Hoogtelijnen zijn aan te klikken in de linker kolom. |
Inleiding op cantate-project Op de startpagina van de cantates op Hoogtelijnen vind je naast een
inleiding op het project ook nieuws en voorzichtige aanbevelingen. Klik in de linkerkolom op ‘inleiding en suggesties’. |
||||
|
|
||||||
|
1703-1707 ¨Arnstadt Organist van de Neue Kirche |
1707-1708 ¨ Mühlhausen Organist van de
St.-Blasiuskirche |
1708-1717 ¨ Weimar Organist & concertmeester
v. d. Hofkapel |
1717-1723 ¨ Köthen Kapelmeester van vorst Leopold
von Anhalt-Köthen |
1723-1750 ¨ Leipzig Thomascantor > ’23-’24 (1e
Jaargang) >
’24-’25 (2e Jaargang) > ’25-’27
(3e Jaargang) > ’28-’29 (4e
Jaargang) > 1729 en later |
||
|
Datering 1ste Paasdag 1707 of 1708 (Mühlhausen),
heruitvoering in de 1e en 2e cantate-jaargang van Bach
in Leipzig (nl. op 09 04 1724 en op
01 04 1725). Bezetting Solisten: Sopraan, Alt, Tenor, Bas. Koor /
Cornetto / Trombone I-III /
Viool I/II / Altviool / Continuo De cornet en de drie trombones heeft Bach overigens pas
bij de heropvoeringen in Leipzig toegevoegd. |
||||||
|
|
||||||
|
Vooraf Een vroege cantate
Een van Bachs eerste cantates, waarvan zelfs wel eens werd
betwijfeld of deze werkelijk van Bach was. Wellicht was Johann Pachelbel voor
de jonge Bach bij het schrijven een voorbeeld. Bach gebruikt voor de tekst alle zeven verzen van het
Paaslied van Maarten Luther (uit 1524, gebaseerd op een twaalfde-eeuwse hymne).
De structuur van deze verzen is symmetrisch: koor, duet, aria, koor, aria,
duet, koor. Albert Schweitzer: ‘Diese Kantate gehört zu den gewaltigsten, aber auch zu den
schwierigsten. Ein in Bach noch nicht eingesungener Chor stelle sie auf
einige Jahre zurück. Zu ihrer Einstudierung gehören nicht Wochen, sondern Monate’. Maarten ’t Hart: ‘Een machtig jeugdwerk...’ ‘Indrukwekkend, groots, somber,
grimmig. Archaïserend van stijl.’ Dingeman van Wijnen: ‘Een glorieuze cantate’, ‘...een van zijn meesterwerken’. |
||||||
|
Het verleden vooruitstrevend
aangewend Karl Geiringer over Christ lag in Todesbanden “Zelden schreef Bach een werk dat zo bewust
op het verleden gericht was en dat tevens eigenschappen van een zo
vooruitstrevende aard toonde. De tekst bevat evenmin achttiende-eeuwse
elementen als de cantates van de eerst periode maar Bach gebruikte
eenvoudigweg Luthers machtig kerklied als tekstboek.
Desalniettemin worden duidelijk gescheiden koren, aria's en duetten aangewend op een wijze die de invloed van de
hervormingen toont die aangegeven waren door Neumeister en Franck. De muziek is gebaseerd
op een twaalfde-eeuwse melodie en een cantate van Kuhnau op dezelfde melodie
kan als haar peetvader beschouwd worden. De modale harmonieën en de
verdubbelde middenstemmen van de altviolen dragen veel bij tot het zeer
archaïsche karakter van de compositie die zich aan ons voordoet als een serie
vocale interpretaties van orgelkoralen op de wijze van Böhm en Pachelbel.
Maar de overheersende positie die het kerklied behoudt gedurende het gehele
werk, wijst ook naar de koraalcantates die door Bach in zijn latere jaren te
Leipzig geschreven werden. 'Christ lag in Todesbanden' bestaat uit verschillende
vocale delen die ieder een variant bieden op hetzelfde kerklied en een
couplet van Luthers koraal als tekst gebruiken. De vorm is geconcentreerd:
koor - duet - aria - koor - aria - duet – koor: 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 6- 7 . Zelfs de inleidende instrumentale sinfonia in de
stijl van Buxtehude maakt gebruik van de
kernmelodie. De combinatie van kunstvaardigheid met kracht van uitdrukking
en Baroksymboliek is verbijsterend. Slechts één détail kan hier genoemd
worden: in Luthers kernachtige zestiende-eeuwse taal wordt gezegd over het
gevecht tussen leven en dood: ’...wie ein Tod den andern frass'. Bach geeft dit symbolisch weer door een koorcanon
waarin de stemmen verstrengeld schijnen te zijn in een gevecht op leven en
dood tot dat de één na de ander verdwijnt.” Karl Geiringer: Hun naam was Bach, blz. 211/212 – zie onder, bij ‘bronnen’. |
||||||
|
|
||||||
|
De cantate |
||||||
|
1. Sinfonia |
1. Sinfonia Viool I/II, Altviool I/II, Continuo
Aan de zeven verzen van Maarten Luther gaat een inleidende
sinfonia vooraf van 14 maten (ruim een minuut), plechtig en bescheiden van
opzet, waarin de koraalmelodie al te horen is. |
|||||
|
2. Coro (Versus I) Christ lag in Todesbanden |
2. Koor Viool I/II, Altviool I/II, Cornetto, Trombone
I (met de Alt), Trombone II (met de Tenor), Trombone III (met de Bas),
Continuo De sinfonia wordt gevolgd door een levendig koor: wat doen die
violen voor wonderlijks achter de stemmen (alten, tenoren, bassen)? In het boek
van Wolff c.s. (zie hieronder bij bronnen) wordt de aandacht gevestigd op het
‘ritmisch suspirans-motief’ van deze vioolpartij. Halverwege dit pittige vers 1 van het Paaslied gaan de sopranen
in de koraallijn steeds meer de boventoon voeren. Halleluja! |
|||||
|
3. Duetto (Versus II) Den Tod niemand zwingen kunnt |
3. Duet (sopraan & alt) Cornetto (met de Sopraan), Trombone I (met de
Alt), Continuo Hierna volgt een prachtig verstild duet van sopraan en alt, met
een bescheiden orgel en cello, over de dood die ons in zijn rijk gevangen
houdt, met speciale ‘effecten’ bij het zingen van het woord Tod, en ook – let
op de basfiguur - bij zwingen en Gewalt. |
|||||
|
4. Aria (Versus III) Jesus Christus, Gottes Sohn, |
4. Aria (tenor) Viool I/II, Continuo
Dan zingt de tenor een aria, waarbij de violen een levendig contrapunt
spelen (ze gaan maar door!). Een dramatische noodstop volgt bij het ‘nichts’.
Terugluisterend hoor je pas de aankondiging daarvan door de violen! En dan
gaat het weer verder. Alles in zo’n twee minuten! |
|||||
|
5. Coro (Versus IV) Es war ein wunderlicher Krieg, |
5. Koor Continuo
Het koor dat volgt vormt het toppunt van Bachs symmetrische
opbouw (de simfonia buiten beschouwing gelaten): het is het middelste vers,
waarin de melodie aan de alt gegeven wordt, prachtig ‘omlijst’ door het koor.
De instrumenten zwijgen, afgezien van ondersteuning door de continuo.
Hierdoor komt alle nadruk op de tekst te liggen: Das Leben behielt den Sieg,
over de overwinning op de dood door de herrijzenis van Christus. |
|||||
|
6. Aria (Versus V) Hier ist das rechte Osterlamm, |
6. Aria (bas) Viool I/II, Altviool I/II, Continuo
In de bas-aria start de zanger met de koraalmelodie en zingt
dan, terwijl de violen de melodie overnemen, een variatie. De tekst wordt
hier muzikaal op allerlei manieren vertaald: das Blut zeichnet unsre Tür, ...
der Würger kann uns nicht mehr Schaden. Wat gebeurt hier veel! En uiteindelijk
natuurlijk weer: halleluja! |
|||||
|
7. Duetto (Versus VI) So feiern wir das hohe Fest |
7. Duet (sopraan & tenor)
Continuo
Dan volgt een feestelijk duet van sopraan en tenor - ons hart
wordt verlicht, de nacht van de zonde is verdwenen. |
|||||
|
8. Choral (Versus VII) Wir essen und leben wohl |
8. Koraal Viool I/II en Cornetto (met de
Sopraan), Viool I en Trombone I (met de Alt), Viool II en Trombone II (met de
Tenor), Trombone III (met de Bas), Continuo Een eenvoudig koraal: de cantate eindigt met een langgerekt...
halleluja. |
|||||
|
|
||||||
|
De belangrijkste bronnen - Karl Geiringer: Hun naam was Bach – zeven generaties muzikale
scheppingskracht (blz. 209/210) (Uitg. Van Loghum
Slaterus, 1956. Vert. uit het engels van The Bach Family, 1954) - De wereld van de Bach-cantates, red. Christoph Wolff (Uitg. Uniepers, 1995/2003). - Maarten ’t Hart: Johann Sebastian Bach (Uitg. Arbeiderspers / Uitg. Joan Records, 2000). - Albert Schweitzer: J.S.Bach,
Breitkopf & Härtel, Leipzig 1908 (zevende druk, 1929, blz. 485 en 545). - cd-Boekje Gardiner (Apex,
1982/2003) - cd-Boekje P.J. Leusink, tekst Dingeman van Wijnen (Brilliant Classics). De Bach-cantates op internet > http://www.xs4all.nl/~eduardvh/ (Nederlandstalig) > http://www.bach-cantatas.com/ (Engelstalig) > http://www.cs.ualberta.ca/~wfb/bach.html (Engelstalig: alle teksten
van Bachs vocale werk) Bach-inleidingen op internet > http://nl.wikipedia.org/wiki/Johann_Sebastian_Bach (Nederlandstalig) > http://www.muziekweb.nl/thema/bach/ (Nederlandstalig) > http://www.s-line.de/homepages/bachdiskographie/ (Duitstalig) Bach startpagina’s > http://bach.pagina.nl/ (Nederlandstalig, ism Startpagina) > http://bach.startkabel.nl/ (Nederlandstalig) > http://www.jsbach.net/bcs/index.html (Engelstalig: Bach Central
Station) |
||||||
|
|
||||||
|
e-Nieuwsbrief Regelmatig verschijnen er nieuwe beschrijvingen van cantates op
deze website, of worden bestaande teksten verbeterd en/of uitgebreid. a. Wil je op de hoogte
blijven van alle updates van de website www.hoogtelijnen.nl ,
inclusief de beschrijvingen van de Bach-cantates, stuur dan een e-mail aan contact@hoogtelijnen.nl en vermeld ‘aanmelden
e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’. b. Wil je alleen op de
hoogte blijven van de updates van de rubriek Bach-cantates? Dat kan ook:
stuur dan een e-mailtje naar: contact@hoogtelijnen.nl o.v.v. ‘aanmelden
e-Nieuwsbrief Bach-cantates’. Afmelden gaat even
eenvoudig: stuur een e-mailtje o.v.v. afmelden ‘e-Nieuwsbrief Hoogtelijnen’
resp. ‘afmelden e-Nieuwsbrief Bach-cantates’. |
||||||
|
www.hoogtelijnen.nl
-
de-Bach-cantates – contact@hoogtelijnen.nl |
||||||
<1) { document.location="http://www.hoogtelijnen.nl/gids.php?artikel="+parts[laatste]; } >